ТУЛАХА

үйлэ ү. 1) ямар нэгэн юумэндэ тулгалан байха, тулгалха, түшэхэ, юумэ дараад байха (опираться на что-л., упираться во что-л.): Жамсаран Галданович сээжэ дээрээ гарнуудаа һольбуулан табяад, һандалиин түшэлгэдэ нюргаараа тулан, далтираагүй хүйтэн нюдөөр Хоменкын урдаһаа сэб сэхэ хараад һуушаба (С. Цырендоржиев); таяг тулаха унахагүйн тула хүндэлэн годииһон барюултай модондо түшэлдэн ябаха (опираться на трость): Тэрэ һонирхолтой агын оршон тойронхи юрэнхы түхэл зурагые буулгаад, таягаа тулаһаар, хабсагайһаа холодоо һэн (Д.-Д. Дугаров); гараараа стол тулаха гараараа стол дараад байха (опираться руками о стол): Уданшьегүй Николай Иванович хүл дээрээ бодожо, хоёр гараараа ногоон сэмбэ хушалтатай стол тулаад, зал соо шэмээгүй болохые хүлеэн зогсоно (Ч. Цыдендамбаев); толгойгоо (гү, али шанаагаа) тулаад һууха тохоногуудаа ямар нэгэн юумэн дээрэ табяад, хасар, үргэн дороо гараа хээд һууха (сидеть, подперев голову рукою): Машинын арын hуурида hууhан капитан баруун гараараа шанаагаа тулаад, полковнигойнгоо ерэхые хүлеэн, хойноhоонь харасаа hалгангүй харана (Г.-Д. Дамбаев); ташаагаа тулаха ташаан дээрээ гараа хээд байха (подбочениваться): Энгэрэйнгээ тобшо тайлажа, халюун туруутай хамсыгаа бага шамаад, зүүн гараараа ташаагаа тулажа, нилээд омогшог, бардамшаг юумэ тэрэ һууна (Д. Эрдынеев); 2) тогтууритай болгохын тула хажуу тээһээнь юумэ түшүүлхэ, доронь табиха, жэшээнь, модо, гасуу (подпирать): – Та гэрэймнай хаяае дээшэнь үргөөд, модоор тулажа үгыт… (Ч. Цыдендамбаев); үүдэ тулаха үүдэнэй нээгдэхэгүйн тула ямар нэгэн тэбсэг дороһоонь юумэ хүдэлхэгүйгөөр тулгажа хэхэ, тэртэдэхэ (подпирать дверь); 3) нилээд ойртохо, дүтэлхэ, шахаха, захадань, хаяадань, эрмэгтэнь хүрэхэ (вплотную приближаться, упираться): Тиигэжэ ябатараа, уһан далай соо ямар нэгэ олтирог шэнгеэр үндыһэн үнөөхи добын оройн хүһөөдэ тулаба (Ц.-Ж. Жимбиев); тулажа ерэхэ маша ойро ерэхэ, хүрэхэ, хүрэжэ ерэхэ, дүтэлхэ (подъезжать или подходить вплотную, подступать): Гурбан жэлэй саана аймшагтай ехэ үер боложо, Ногоон базаар хүрэтэр уһан тулажа ерээ һэн (Б. Мунгонов); үүдэндэ тулаха үүдэндэ хүрэхэ (подойти вплотную к двери); харгыда тулаха харгыда хүрэхэ, тон дүтэ ерэхэ (подступать вплотную к дороге – о лесе); аюулда тулаха аюулда орохын туйлда хүрэхэ (подвергаться опасности); саг тулаха сагай ерэхэ, болохо, хүрэжэ ерэхэ (наступать, подходить – о времени): Манай табангууд аймагаархинай хуби заяагаа шиидхэхэ саг тулажа ерээ (Д. Батожабай); тулан буудаха ойроһоо буудаха, дүтэһөө буудаха (стрелять в упор); 4) шархааха, ябажа үгэхэгүй (упираться, упорствовать, сопротивляться): Мориниинь ябажа үгэнгүй, тулажа байшаба; 5) тэмсэхэ, бүхыгөөрөө орохо, дайлалдаха (состязаться, биться, сражаться): Эдэ хоёрой хэн нэгэн оройлбол, Аламжатай тулаха болоно ха юм (Д. Батожабай); 6) арсалдаха, үгэ буляалдаха (спорить): – Би абаагүйб. Орхёо һэм тэндээ, – гэжэ Цырен шадалаараа тулахаар забдана (Ж. Балданжабон); 6) барг. гэмэлтэхэ, булгаран алдаха, үеһөө хүдэлдэхэ (ушибиться): Гарни тулаад эбэдэжэ байна.