ҮЙЛЭ

юум. н. 1) хэжэ, бүтээжэ байһан юумэн, ажал ябуулга, хэрэг, ушар (дело, действие, деяние): Талмай дээрэ байһан арад зон энэ үйлэ харахадаа ойро зуурахан абяагүй болоод, һүүлээрнь хүүешэбэ (Ц. Шагжин); үйлэ хэрэг ажал ябуулга, хэрэг ябадал (дело, дела): Үнэн нүхэрэйнгөө һайн һайхан абари зан, үйлэ хэрэг һанаандаа оруулба (Ц.-Ж. Жимбиев); үйлэ ушар хүнэй һанаха хэрэг ябадал, тохёолдол, ушарал (события, факты): Хэды үдэрэй саана Бэлшэрэй столово соо болоһон үйлэ ушар һэргээн һанажа, хүндэ бодолнуудые сэдьхэл ухаандаа хүмэрюулжэ, гааһаяа аргаахан һорожо һууна (М. Осодоев); гэмтэ үйлэ гэмтэ ябадал, муу ябадал (преступное деяние, преступление): Гэмтэ үйлэ гаргагшадта хүмүүжүүлгын ямар хэмжээнүүд хараалагдадаг бэ, манай Буряадта иимэ албан хаана ажалаа ябуулнаб гэхэшэлһэн асуудалнуудта харюусана (buryad. fm); h айн үйлэ h айн хэрэг ябадал (благородное дело, поступок): Дээшээ ургаха, урагшаа холо ошохо, һайн үйлэ хэрэг хэхэ хүнүүдые дэмжэхэгүй, үшөө хамарынь сохёод һуудаг һэн (Д. Эрдынеев); дүрбэн үйлэ тоо б. үдхэлгэ, хубаалга, нэмэлгэ, хороолго (четыре действия): – Арифметикын дүрбэн үйлые бодохо дүрим сээжэлдэнгүй яахаб? (Ч. Цыдендамбаев); үйлэ үгэ хэлэ шэнж. ямар нэгэн ябадал гү, али байдал тэмдэглэһэн, сагай, нюурай, тоогой ёһоор хубилдаг хэлэлгын хуби (глагол); 2) будд. ухаан бодолһоо дулдыдахагүй хүнэй ушар байдалай тохёолдол, хуби заяан, табисуур, табилан (рок, судьба): – Иигээд лэ хосорхо үйлэ ерээ гү? (Д.-Д. Дугаров); үйлэ хуби (гү, али заяан, табисуур) ухаан бодолһоо дулдыдахагүй хүнэй ушар байдалай тохёолдол, табилан (участь, доля, судьба): Үйлэ хуби тэрэниие Майдарта зааба ёһотой, Майдарайл морин түрэһэн аад, энэ нүхэрөө олонгүй, олон хүнэй гар дамжажа ябаһан байба гээшэ ха (Д. Эрдынеев); Үбгэрһэнэйл тэмдэг, үдэр бүри доошоо орохо үйлэ заяамнай ерэбэ хаям (С. Цырендоржиев); Үйлэ табисуурынь лэ тиимэ байба гүбэ гэлдэн, буян найрынь хэжэ, буруу зүбынь шиидхэһэн юм (А. Жамбалдоржиев); үйлэ юрөөл аза жаргал, аза жаргалтай хуби заяан (счастье, счастливая судьба): – Би тиигэжэ үрэ бэеынгээ үйлэ юрөөлые баяд ноёдой ула болгожо, хог шоройдо худхуулхагүйб (Х. Намсараев); үйлэ табилан будд. энэ болон урда наһандаа хэһэн үйлэ ябадалнуудһаа дулдыдалга. Гэхэдээ, энэ наһанай жаргал, хойто наһанай һайн түрэл гээшэ урда наһанай буян нүгэлэй аминайнь диилэхэ байһанһаа болохо гэнэ (карма, плоды деяний): үйлэ табилангаараа болохо; үйлэ муутай золгүй, талаангүй, муу табилантай, табисуур муутай (злосчастный, несчастный): Ядаһан үбгэн үйлэ муутай хоёрые эблэрүүлхэеэ дахин оролдоно (Ч. Цыдендамбаев); үйлөө харламар хараал. адхамар, үхѳѳри, яндуул, хяарамар (паршивец, негодник): Миил хамар дорохономнай хоргодоод байнабши бы даа, үйлөө харламаршни! (Б. Мунгонов); үйлөө харла ехэ шүдхэр абаашаг (≈ ни дна, ни покрышки): – Үйлөө харла ехэ! Зунай һүни хэзээнэй иимэ ута болошоо юм?! – гэжэ Бальжинима харанхы һүниин сууряатаса хашхарха тооной хан байса дуугаржархиба (Б. Мунгонов); 3) гай тодхор, һүйд, лай, зоболон гасалан, ядарал зоболон (беда, несчастье): Үйлэ боложо, боомбомнай агаарта тэһэршоо (Ж. Тумунов); үйлэ һүйд (гү, али тодхор, зоболон) гай тодхор, лай, гасалан (беда, несчастье): Харин үдэрэй тодхор дайража, тэрэ барһаниинь орёожо боожо хэбтээгүй юм аа гү даа, ямар лэ үйлэ һүйд үзэгдэгшэ дуулдагшааб даа (Х. Намсараев); үйлэ тодхор ядарал, зоболон, үйлэ шоро (несчастье, невзгоды): Халагни халаг даа, хайран ганса басагамнай яаба гээшэб, яан гэжэ яалайбди, ямар үйлэ тодхор дайраба гээшэб (Х. Намсараев); Тиигэжэ бүхы үйлэ зоболонгыень алаг зээрдэ азаргатай зангидан холбожо, бүришье өөдэгүй муу юумэнэй болохоо байһаниие самнан мэдүүлбэ (М. Осодоев); үйлэ галаб болохо муу юумэн, гай тодхор болохо (случиться беде, несчастью): Дулгуудай, Дулгуудаймни, үйлэ галаб болоол даа. Үйлэ галаб! (Ц.- Д. Хамаев); үйлэ лай будд. хүнэй урда түрэлдөө хэһэн ехэ нүгэл шэбэл (греховное деяние, прежние греховные деяния предыдущих перерождений): урдын үйлэ лай; үйлөө үзэхэ, үйлэ маанияа үзэхэ тамаа хэхэ, зобохо, тулиха, ядаха (мучиться, страдать): Адуу малай хүлһөө, урын уһанһаа тобойжо гарашаһан модоной үндэһэнүүдтэй, яама ялхитай энэ харгын сараагаар тэргээр ябаһан хүн үйлөө үзэдэг даа (Д.- Д. Дугаров); Үбгэниинь залуудаа – бухиндааниинь ехэдэһэн юм гү – хаарта намнаад туршаһан, үйлэ маанияа үзэһэн юм (С. Цырендоржиев); үйлэ үзүүлхэ а) гай тодхор татаха, түй татаха, мууе ушаруулха, уршаг зоболон ушаруулха (навлекать на кого — л. беду, несчастье); б) тамалха, зобоохо, тамыень үзүүлхэ (причинять зло, мучить): Хүнгэрэг нүхэнүүд, дэгнүүлнүүдынь үйлыешни үзүүлхэ (Д.- Д. Дугаров); ○ ушар, хэрэг гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.