ТЭНГЭРИ

юум. н. 1) дэлхэйн бүмбэрсэгэй дээдэ талада байдаг, нюдэндэ харагдадаг агаар мандал, огторгой (небо, небеса): Үнэхөөрөө, тэнгэри харлажа, түрүүшээр манатаад, үүлэн боложо, үдхэрэ үдхэрһөөр, шиигээр амилан, газарта дүтэлэн һанжашаба (А. Ангархаев); тэнгэри дуугарна (или нэрьенэ, нэернэ) аянгын шэмээ дуулдана (гром гремит): Тэрэ һүни уйгаргүй шанга шуурга һалхин боложо, бүхэли һүниндөө аадар бороо ороһон, тэнгэри дуугарһан, сахилгаалһан юм (Б. Мунгонов); Хадын саагуур аадар ороно, тэнгэри нэрьенэ ха юм (Д.-Д. Дугаров); Эдэ бүгэдын хажуугаар олон амата үхэр буугаар буудажа байһандал, дуу дорьбоо ехэтэйгээр тэнгэри нэернэ (Б. Мунгонов); тэнгэри онгойхо бороогой болихо, сэлмэхэ (прекращаться – о дожде, очищаться от туч); бүрхэг тэнгэри үүлэнүүдээр хушагдаһан, хаагдаһан, бүрхѳѳгдэһэн огторгой (пасмурное небо): Биридэй зосоо гансата уйтан муу боложо, энээхэн харалган бүрхэг тэнгэри харанхы һүниин нэмэргэдэ хушагдашаһан мэтэ һанагдаба (Б. Мунгонов); тэнгэри сэлмэхэ бүрхэг огторгойн гэгээрхэ, тунгалаг болохо, үүлэнүүдэй тараха (проясняться – о небе): Энэ һүни шуурган намдажа, тэнгэри сэлмээд хоноо (Д.-Д. Дугаров); тэнгэри задарна хии бараатай, бүрхэжэ, хүйтэржэ, бороожожо байна (стоит плохая погода); тэнгэри шарайшалха (гү, али адуулха) огторгойн мүнѳѳнэй байдалаар саашанхи уларил тааха (посматривать на небо, чтоб предугадать погоду); орохо тэнгэри орой соорхой үүлэнүүдэй дунда онгорхой газар, забһар байбал, бороо орохо (если небо обложено тучами, а в середине «прореха» (т.е. чистое небо), будет дождь); 2) шаж., аман зох. эгээ дээдэ бурхан, дээдэ зэргын заяан, һүнэһэн, эзэн, һахюуһан, аршалагша (бог, гений-хранитель, божество, обитатель неба, небожитель): – Үшөөл ехээр хайрлыш, хура бороое, Үндэр тэнгэри минь! (Ц.-Ж. Жимбиев); Y ндэр тэнгэри эсэгэмнай, үлгэн дэлхэй эхэмнай; тэнгэри бурхан дээдэ зэргын заяан, һүнэһэн, эзэн, һахюуһан, аршалагша (бог, гений-хранитель, божество): Саашаа юунэй болохые гансал тэнгэри бурхан мэдэхэ бэзэ (С. Доржиев); (бурхан) тэнгэриhээ заяагдаһан дээрэһээ табисууртай, хубитай (предопределённый волею неба): Тэрэшни миин нааданхай бэшэ, харин бурхан тэнгэриһээ заяагдаһан һахюуһаншни ха юм (М. Осодоев); уhан тэнгэри уһанай эзэн, лусад (божество воды); зүүнэй дүшэн дүрбэн тэнгэри аман зох. зүүн зүгэй муу һанаата эзэд (сорок четыре восточных тэнгэри); хүхэ мүнхэ тэнгэри монгол арадуудай шүтээн (вечносинее небо, предмет поклонения монгольских племён): Эдэ гурбан үнгын гол удхань гэхэдэ, хүхэ мүнхэ тэнгэри доро, хүрьһэтэ алтан шаргал дэлхэй дээрэ хүбэн зөөлэн зүлгэ ногоон соо умбажа, хүхюутэй жаргажа һууха гэһэн үлзы хутаг мүн болоно (С. Норжимаев); Атай-Улаан тэнгэри бөөгэй шажанай гол эзэдэй нэгэн (Атай-Улаан тэнгэри, одно из главных шаманских божеств): Дүшэн дүрбэн тэнгэриин / Аха дээжэ бариhан / Атай-Улаан тэнгэри / Зүүлэжэ түрэлэй (Гэсэрһээ); ороной тэнгэри газар нютагай, хада уулын, уһа голой эзэн, сабдаг (властитель местностей); ◊ тэнгэри болохо нүгшэхэ, наһа бараха. Чингис хаан, мүн Үгэдэй, Гүюуг, Мүнхэ хаануудай нүгшэхэдэ, тэнгэри болобо гэжэ хэлэгдэhэн байдаг. Мүн энээнhээ гадна ехэ хаашуул тухай өөдэ болобо, халиба гэжэ бэшэhэн байдаг (скончаться, стать тэнгэри); ○ бурхан, огторгой, онгон гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.