ТАРАХА

үйлэ ү. 1) сугларһан, бөөгнэрһэн хүнүүдэй гү, али юумэнэй хэдэн зүг ябаха, хэдэн тээшэ болохо, бэе бэеһээ һалаха, бутарха (расходиться, разъезжаться, рассеиваться): Тиигэжэ тэдэнэр хошоодоороо гурбан тээшээ таража, ойро дүтын шугы, шэдхэ шэрэнги гэхэ мэтые онгилжо эхилбэ (М. Осодоев); Баазаһаань модо шахуу холошье һаань, далан мянган хэмхэрдэһэнүүдынь дүрбэн зүг, найман хизаар худар эшхэрэлдэһээр тарана хэбэртэй (Б. Шойдоков); таран бэлшэхэ малай хэдэн тээшэ, тархиингаа хазайһан тээшэ ябажа ногоо зулгаан эдеэлхэ (разбрестись в разные стороны – о скоте): Нооhоёо абхуулжа, шараа нюсэгэн, араг яhан шэнги болошоhон хонид хадын ташалангаар таран бэлшэжэ эхилбэ (Г.-Д. Дамбаев); таража һууха бэе бэеһээ холо-холо һууха, зайтайгаар һууха (жить разбросанно): Шабхайтын багахан хүндыдэ урдань таряанайшье газар байгаагүй, Бальчин гулваагай барлаг болоһон арба гаран үгытэй ядуу айлнууд иигэн тиигэн үл хоол залгажа, эндэ таран һуудаг һэн (Б. Мунгонов); гэр гэртээ тараха нэгэ газарта байһан зоной һуудаг газарнуудаараа ябаха (расходиться по домам): Һүниингөө ябадал тухай даб дээрэ шэхэтэйшье хүндэ хэлэхэгүй гэжэ Батуухатайгаа хэлсээд лэ, гэр гэртээ тарабабди (Ц. Шагжин); тараха дээрээ хахасахынгаа урда (на прощание, при расставании): Тиигээд булагай тэндэһээ Шагдарай гүүгээ асаржа эмээллэһэнэй удаа хоёр малшад тараха дээрээ гааһануудаа нэрэбэ (Д.-Д. Дугаров); хиидэн тараха хэдэн тээшээ хиидэхэ (разлетаться – напр. о листьях): Обоолһон хуурай набшаһад һалхинда хиидэн тараба; манан тараба манан дэгдэбэ (туман рассеялся); һүлһэнэй тараха бэеын шарлаха (разливаться – о желчи); 2) сэлмэхэ, һуудхарха, уушхарха, арилха, үгы болохо (утихать – о чувстве, боли): Энэ һанал бодолһоо уйдхар гашуудалынь таража, зүрхэ сэдьхэлынь уужам болоходол гэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); (уур) сухалаа тараха хүнэй зосоо уужам болохо, уушхарха, тайдхарха (успокаиваться): Энэ үе соо абгайханшье сухалаа таража, Бальжидта гэмэрхэеэ болёод, үнгэрхэдөө али болохоор бидэ эхэнэрнүүд гээшэбди гэһэншүүгээр эб нэгэдээдшье ябадаг болоо бэлэй (А. Жамбалдоржиев); Түгэдэй бэе мүсэнь барюубшагүй зариганажа, уур сухалынь, зэбүүрхэл гомдолынь таран дэгдэшэлэй (М. Осодоев); үбшэнэй тараха үбдэхөө болихо, намдаха (успокаиваться, утихать – о болезни): Жамсаран Галданович үбшэнэйнгөө таратар нилээн удаан абяагүй хэбтэбэ (С. Цырендоржиев); хуян тараха ехээр ажал хэһэндээ үбшэнтэй болоһон балсанай хуушан түхэлдөө орохо (утихать – о мышечной, иногда ревматической боли); хии тараха бэеын зохид болохо (успокаиваться – о нервах); хабдарай тараха хабдарай татаха, бууха (рассасываться – об опухоли); 3) дэлгэрхэ, нэбтэрхэ, иишэ тиишэ хубаагдаха, үльгэр жэшээ болохо, һүжэрхэ (распространяться, внедряться): Тэдэнэй зохёолнууд арад зоной дунда тарахаяа болёо (Ш.-Ж. Чимитдоржиев); Эшэргэнэ хамаг бэедэнь тараба; хоб зугаагай тараха хүниие хардаhан хооhон үгын дэлгэрхэ, олон хүндэ дуулдаха (распространяться – о слухах): Бөөгэй нилээд удаан харагдахагүйдэ, тиигэхэ мүртөө сонхонуудайнь хаалгаатай, үүдэнэйнь досоо талаһаа хүшөөтэй байхада, элдэб эсын хоб зугаа мүн баһа тарабал даа (М. Осодоев); 4) дууһаха, дүүрэһэн дээрэ тоологдохо, түгэсхэгдэхэ, хүнүүдэй табигдажа ябаха (распускаться, закрываться): Уданшьегүй наадан таража, могойтынхид манай басагадтай энеэлдэһээр, хүхилдэһөөр газаашаа гаража ерэбэ (Д. Дылгыров); һургуулингаа тараһан хойно хэшээлнүүдэй дууһаһанай һүүлээр, һургуулиһаа гараад (по окончании уроков): Һургуулиингаа тараһан хойно Намжал ямар нэгэн хүндэ дабаа дабаһан шэнги, гансата һал һуужа, зосоогоо хооһон болошоһон мэдэрэлтэйгээр сайлалгын гэр тээшэ яараба (К. Цыденов); хүдэлмэриһөө тараха ажалаа дууһаха, ажалһаа гараха (заканчивать работу): Должод хүдэлмэриһөө тараад, байрадаа ерээд байхадаа, үдэшэ үглөө, забдатай сагтаа Матрёна Ивановнагай гэрэй ажалые хамһалсадаг, Матрёна Ивановнада ном заалгадаг байгаа (Х. Намсараев).