ТҮРҮҮ(Н)

(Н) 1. тэмд. н. 1) эхинэй, урид байһан, анхан, түрүүшын (первый, головной, находящийся впереди): Тэдэнэй нэгэн огторгойн гүнзэгыдэ сахариглан дүүлеэд, немецкэ түрүү бомбардировщигой һүүл талаһаань добтолжо, мухариса буудаад, хүнгэн солбоноор дээшээ халба һүрэнэ (Ж. Тумунов); түрүү зэргэ эгээ урдахи зэргэ (первый ряд): Бүхэшүүлэй түрүү зэргэдэ һууһан Маарагта нютагай суута бүхэ Байха гэдэг хүн зоной анхарал илангаяа хандуулна (Б. Санжин, Б. Дандарон); түрүү бэшэг газетын редакциин бодолоор эгээн шухала материалтай хамагай дээрэхи эхин статья (передовая статья, передовица): Фашис нохосуудые хайра гамгүйгөөр сохихые уряалһан түрүү бэшэгыень эхин нюурта уншаба (Б. Шойдоков); түрүү сэрэг манлай сэрэг, сэрэгэй урид ябаһан хуби (авангард); түрүү позици дайсанда ойрохоно, сэрэгэйнгээ урда байлгагдадаг харуулай отряд (аванпост); түрүү лини сэрэг. дайсанда эгээн ойро байһан газар (передовая): Немецкэ хүндэ танкнууд гусеницаараа нойтон газарые биса дараһаар, Устиновай полкын түрүү линидэ тулажа ерэбэ (Ж. Тумунов); түрүү зам анхан гаргаһан зам (первая дорога): Гадна түүхэдэ түрүү зам гаргаһан шэнэ юумэнүүдые бүтээнэд, шэнэ городуудые бодхонод, шэнэ газарнуудые хахалнад (Ц.-Ж. Жимбиев); түрүү hуури эзэлхэ ямар нэгэн мүрысөөндэ бултаниие илажа гараха, эгээн шанга байха (занимать первое место): Түргэн шатараар болоһон шанга тулалдаануудта Жамсаран Эрдэм хоёр һүүлшын шата хүрэтэр түрүү һуури эзэлхын түлөө тэмсээ (Б. Балданов); 2) эрхим, эгээн һайн, үндэр амжалта туйлаһан (передовой, прогрессивный, лучший): Тэрэ минии орондо орохые эрмэлзэнэ, эндэ түрүү жэшээ харуулха һанаатай ябана, энэ мүнөөшье һамгадые дахуулан ерэжэ, бургааһанай мүшэр боожо һууна гэжэ сэдьхэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); түрүү һайн эрхим һайн, эгээн һайн, шалгарһан (лучший, передовой): Энэ бэлигээ улам наридхан, хүндэ ажалые хүнгэдхэмөөр оньһон арга зохёон ажаллаха, түрүү һайн арга хэрэглэжэ шадаха гээшэ амархан бэшэ (Д.-Д. Дугаров); түрүү зэргын а) урда гараһан, манлайлһан (передовой): Эндэ танил хүбүүнэйнгээ ерэһэн тухай мэдэхэдээ, тэрэниие эрхим һайн журналист байхаһаа гадна, түрүү зэргын эдэбхитэн, дружинник юм гэжэ юундэшьеб магтаад гараа һэн (Ц.-Ж. Жимбиев); б) эгээн шухала (первостепенный – о значении); түрүү зэргын эрдэмтэ эрдэмэй талаар үндэр амжалта туйлаһан эрдэмтэн (передовой учёный); бүхы түрүү hайн юумые дэмжэхэ эгээн шэнэ һайн юумые һайшаан зүбшөөхэ (поддерживать всё передовое); түрүү хүнүүд эрхим зон, ажалдаа үндэр амжалта туйлаһан хүнүүд (передовые люди, передовики): Бүгэдыень хургаа даража тоолохо болоо һаамнай, Юрөөгэймнай голдо иимэ түрүү хүнүүд олон байха (Б. Мунгонов); хамагай түрүүн тоодо эрхим хүнүүдэй тоодо (в первых рядах): Энээн дээрэһээнь бодоходо, Гамбал бидэ хоёр хамагай түрүүн тоодо ороод ябана ёһотойбди (Х. Намсараев); түрүү адуушан эгээ һайн, ажалдаа шалгаржа гараһан адуушан (передовой табунщик): Һаяын жэлнүүдтэ түрүү адуушан, жэшээтэ комсомолец гэжэ ходо магтаалтай ябажа байһыень Сэбжэдмаа мэдэнгүй яаха һэм (Д.-Д. Дугаров); түрүү (дүй) дүршэл эгээн шэнэ, бүтээсэтэй арга барилнууд (передовой опыт): Түрүүшүүл түрүүшүүлтэеэ түрүү дуршэлөө андалдаба (Б. Мунгонов); Тиимэ зүблөөнүүд дээрэ түрүү дүй дүршэл андалдагдажа дэлгэрүүлэгдэнэ, түрүүшүүл шагнагдажа урмашуулагдана (Б. Мунгонов); түрүү мяхан төөлэй, ууса, үбсүүн гурбан. Төөлэй бүhэтэй түрүү хүндэ табидаг, ууса – эхэнэр түрүү хүндэ, үбсүү лама гү, али ноён хүндэ табиха. Түрүү мяха табихадаа, заалhаа заhаад табидаг байhан юм (почётное угощение, включающее голову, крестец и грудинку); ○ эрхим гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. юум. н. 1) толгой, урдахи хуби, манлай, магнай, орой (голова, глава, напр. колонны): Баруун талын отрядай толгойдо Тэхэ, зүүн талын отрядай түрүүндэ Тасха (Б. Санжин, Б. Дандарон); табагай түрүү а) хуухалаад шанаһан хониной тархи, төөлэй; дээдэ зэргын хүндын тэмдэг болгон, олон хэршэлээ заһалтайгаар хүндэтэй айлшанда табидаг юм (почётное кушанье – о сваренной бараньей голове, подносимой почётному гостю); б) эдеэлжэ эхилдэг эгээн хүндэтэй айлшан (почётный гость, открывающий угощение или начинающий кушать); түрүү болгон табиха хамагһаа урид табиха (ставить первым, напр. почётное угощение); 2) ахалагша, толгойлогшо, ударидагша, дарга (лидер, глава, руководитель): – Аймаг соогоо түрүү болоод ябанаш, – гэжэ Балжид аймагай газетэ Даримада һарбайна (Ц. Шагжин); делегациин түрүүнүүд түлөөлэгшэдэй ударидагшад (главы делегаций); отогой түрүү отогой эгээн хүндэтэй хүн (родоначальник); худын (гү, али үбгэн) түрүү хуримаар ябаhан эрэшүүлые ударидажа ябадаг, түрын бүхы ябасые хүтэлдэг, ёhо заншалаа мэдэхэ, өөрынгөө талынхидай түлөө харюусадаг, нютаг нугадаа хүндэтэй, нэрэ зэргэтэй хүн (мужчина, возглавляющий мужскую половину провожающих невесту): Хамагһаа урид худын түрүү Бүдэжаб үбгэн столой саанаһаа бодожо, баруун гартаа шэл хундагатай архи баринхай, холоһоо абажа үгэ хэлэбэ (Б. Мунгонов); Тиигээдшье тээсэгэн Галшында бурханда хадаг табижа, басагыень эрихэдэнь, үбгэн түрүү боложо ошоо хамнайб (Х. Намсараев); худагын түрүү хуримаар ерэhэн эхэнэрнүүдые ударидажа ябадаг, мүн лэ ёhо заншалаа мэдэхэ, хүндэтэй эхэнэр. Худагын түрүүдэ хониной ууса нугарhан тээхи хажуугаарнь айлшан руу харуулжа табидаг (женщина, возглавляющая женскую половину провожающих невесту): Баданай нүхэр, наһажаал зайһан Тасха Бодороогой үбгэн түрүү боложо, бодонгуудай зайһанай һамган Булган, маряатайшаг сула эхэнэр, худагын түрүү боложо ерэнхэй (Б. Санжин, Б. Дандарон); айлгуур түрүү түүх. дахуулагша, удамарша, үүсхэгшэ (главарь, вожак, атаман, лицо, задающее тон, которому не смели возражать); 3) ороной тархяа табидаг тала, дэрэ (изголовье); оронойнь түрүүндэ оронойнь дээдэ талада, тархяа табидаг газарта (в изголовье его кровати); ○ дэрэ, тархи гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 3. наречи 1) эхилээд, эхиндэнь, эхилжэ байхада (сначала, поначалу): Эдэ бүгэдэ тухай Жаргалай ухаанда түрүүн энеэдэтэй шэнгеэр үзэгдэһэн аад, байн байн гайхалтай боложо эхилнэ (Д. Эрдынеев); нэн (гү, али хамагай, эгээл, тон, түбхын, эхин) түрүүн юунһээшье урид, эгээ эхиндэ (прежде всего, первым делом, в первую очередь): Нэн түрүүн Колькотойгоо уулзаха ёһотойб гэжэ тэрэ бодоно (Ц. Шагжин); Хүн хамагай түрүүн толгой соогоо зөөри суглуулха ёһотой юм (Ч. Цыдендамбаев); Зүүн хойтохи Хонгор уулын оройдо эртын наранай улабар туяа эгээл түрүүн тудажа, уданшьегүй улам һаруулаар гэрэлтэн, мүнгэн ошоор сасарба (Д.-Д. Дугаров); – Үгы даа, та тон түрүүн ноён гээшэт, тиигэһэн лэ хойноо хүн болохот (Ц. Шагжин); Тиимэһээ түбхын түрүүн һанаагаа зобожо ябаһан юумэеэ асуухань гайхалтай бэшэ (Д. Эрдынеев); Хүн бүхэн лэ, эхин түрүүн өөрынгөөл сэдьхэлые хаража үзэхэ ёһотой (Ц. Шагжин); түрүүн хараад байхада һая хаража эхилхэдэ (на первый взгляд); түрүүн ерэхэдээ һая ерээд байхадаа (по приезду, когда только приехали): Бидэ хоёр эндэ ерэһээр яһала үни болобо ха юмбибди. Түрүүн ерэхэдээ, ямар ерээ һэнбибди (Ц. Шагжин); 2) хэнһээшье урид, хамагһаа урид (первым, раньше всех): Уулзаһаар гараа һарбайжа, жэжэхэн сагаан шүдэнүүдээ бултайлган, нюурынь ажаглан хаража, түрүүн дуугархыень хүлеэһэндэл зогсобо (Ц.-Д. Хамаев); Түрүүн сохёошонь һүүлдээ сохюулха, түрүүн эдеэшэнь һүүлдээ үлдэхэ (Оньһ. ү.); бүри түрүүн бүри эртэ, урид (ещё раньше): Бүри түрүүн хойшоо гарахадаа, бусахагүй хаб гэжэ бодоһон аад, бусаад лэ байгаа ха юм (Ц. Цырендоржиев); түрүүн харбаха хэнһээшье урид харбаха (стрелять первым); түрүүн ябаха манлайлха, урид ябаха, толгойлхо (идти первым, быть впереди): Түрүүн ябаһан Үхинхэнэй түр зуура зогсожо, хажуураа бүлюудэхэдэ, бултадаа хажуурайнгаа эриие яаруухан заһанад (Ч. Цыдендамбаев); түрүү ябадаг манлайлагша, урид ябадаг (авангардный); түрүүн дуугарhан хүхын хушуун хүлдэхэ дуугаржа эхилһэн хүн булигдаха (≈ кто первый заговорит, тот уже проиграл); ○ анхан гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 4. дах. ү. урид, урда, эртэ, үмэнэ (перед, до): Мориной эзэнэй үглөөдэр танда ерэхэһээ түрүүн эртэхэн мордохо ёһотойбди (Б. Санжин, Б. Дандарон); хэнhээшье түрүүн орохо бултанһаа урид, бултанһаа эртэ орохо (входить прежде всех); хамагhаа түрүүн бултанһаа урид (прежде всех, впереди всех): Тиигээд хамагһаа түрүүн ябаһан Үхинхэн гэдэргээ ябажа, таба-зургаан алхын хирэдэ ябаһан Дагдайн ойро ерэбэ (Ч. Цыдендамбаев); шамһаа түрүүн шамһаа эртэ (раньше тебя, до тебя): – Биш шамһаа түрүүн түрэжэ, олохон гутал элээһэн хадаа юухэнииньшье үзэжэрхёод һууна гээшэб (Ц.-Д. Хамаев); харанхы болохоһоо түрүүн гэрэлтэй байхада, харанхы болоогүй байхада (до наступления темноты): Юуб гэхэдэ, хэхэ юумэеэ түргэн хээд, харанхы болохоһоо түрүүн бусаха хэрэгтэй ха юм (Б. Шойдоков); үхэхэhөө түрүүн үхэхэһөө урид, үхэхын туйлда хүрөөд байхадаа (прежде чем умереть, перед смертью): Теэд үхэхэһөө түрүүн арад зонойнгоо хэрэгтэ өөрынгөө дуһал оруулха хүсэлэнтэйб! (Ц. Шагжин).