ТҮМЭР

1. юум. н. 1) F е гэжэ тэмдэглэгдэдэг, ынь 26 болохо химиин элемент; мүнгэлиг , үргэнөөр хэрэглэгдэдэг ; ажаүйлэдбэри, барилга, аргын эрдэм г.м. һалбаринуудта ехэ удха шанартай (железо, жесть; металл): Хөөргын галһаа гаргагдаад, үшөө дабтуулаагүй түмэр тиимэшүү үнгэтэй байдаг (Ж. Тумунов); түмэр түдэгэ хаягдаһан түмэр эд, хэрэгһээ гараһан эдлэл (железный хлам, металлолом): Малтажа болохо түмэр түдэгэ гү, ондоо ямар нэгэн юумэ хараашалан, ханануудые зубшан, ганса нэгэ алхалжа оробо (Б. Шойдоков); түмэр бетон а) бетон булад хоёрые холижо хэһэн барилгын материал (железобетон): Һарын туршада түмэр бетон хэдэг завод 3 мянган кубометр барилгада хэрэгтэй зүйлнүүдые бэлдэнэ (buryatia. org); б) тус материалаар хэһэн (железобетонный): Үхибүүнэй нааданхайдал эрьедэ эгээл дүтэ гэр хамагдаад, түмэр бетон хүүргэ сохин бутараад, … газарай хүрьһэн, һөөг бургааһад, набша намаатай худхаршоо (А. Ангархаев); булад (гү, али ган) түмэр а) сайбар мүнгэлиг үнгэтэй хатуу түмэр, хатуужуулһан түмэр (сталь): Хүнэй хүсэн, булад түмэр, сарнуудай уухилалдаан тиимэ нэгэ амин голдоо хүртэлсэжэ байһан дай һануулба бшуу (Д. Эрдынеев); б) хатуужуулһан түмэрөөр хэһэн (стальной): Бухайр шара номотон, / Булад түмэр жадатан, / Хажа мүнгэн хормоготон, / Хатуу булад һэлмэтэн (Гэсэрһээ); Далайн эрьеэр дабхасалдаһан гантиг шулуун хабсагайнуудта ган түмэр сабшуураар түүхэ домогоо мүнхэлһэн зурагуудые һиилэдэг байгаа (Ц.-Ж. Жимбиев); (нимгэн) сагаан түмэр а) нимгээр хабтайлгаһан түмэр, сан түмэр (жесть); б) сагаан түмэрөөр хэһэн (жестяной): Зоотехник хүбүүн һандали дээрэ һуужа, хоёр үбдэгөөрөө сагаан түмэр хүнэг хабшан, үнеэнэй хуурай хүхэнүүдые үнжэгэдэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); түмэр улайлгаха түмэр улаан болоторнь халааха (накалять, раскалять железо); түмэр хайлуулха түмэр халаажа шэнгэн болгохо (плавить железо): Бага гарзатайгаар, охорхон саг соо ехэ түмэр хайлуулхаяа оролдоно ха юм (Ч. Цыдендамбаев); түмэр шэрээхэ (гү, али хатааха) түмэр халуун болоторонь халаагаад, түргөөр хүргөөхэ, хүйтэн уһанда хэхэ (закалять железо); түмэр суглуулга хэрэггүй болоһон түмэрые дахин ашаглахын тула гү, али ашаглахагүйгөөр нэгэ газарта обоололго, сомолго (сбор металлолома); 2) түмэрөөр хэһэн дан томо бэшэ зүйл, эд бараа (железка, железяка): Золто Зундуев худагай хушалтын бүхы хадааһануудые һугалжа абаад, харшануудые тэрэл зандань орхижо, сусагдаһан гэрэй һуури дээрэһээ аржагар түмэр асараад, арбагар үдхэн үрмэдэһэн соо нюужархиба (М. Осодоев); анзаhанай түмэр анзаһанай газар хахалха үзүүр хэсэг, зузуур (лемех у плуга); шабын түмэр түмэрөөр хэһэн утаһан (проволока, провод): Гансал үйлсөөр татаһан зайн галай шабын түмэр хорон шанга һалхинда дааран, утаар гангиналдана (К. Цыденов); 2. тэмд. н. 1) түмэрөөр, нимгэн түмэрөөр хэһэн (железный, жестяной; металлический): Түмэр зэбэтэй һомонууд үбгэн хууршын хоёр тээгүүр хииганалдан, дүтүүршье, холууршье залгаа забдагүй тооһо шорой үрхирүүлэн буунад (Б. Санжин, Б. Дандарон); түмэр зам (гү, али харгы) поездын ябадаг рельсын зам (железная дорога): Эхэ хүбүүн хоёр шадалаараа гүйлдэн, түмэр замай хажууда ошожо, баруун тээһээ ерэһэн поезд угтаба (Ц.-Ж. Жимбиев); Тараненко Иван Ивановичые түмэр харгыһаа холын нэгэ тосхондо өөрынгөө танил айлда абаашаха гэжэ шиидэһэн байгаа (Ц. Шагжин); түмэр замша түмэр замай эмхи зургаанда ажалладаг хүн (железнодорожник): Уданшьегүй түмэр замша хүнэй түрэхэ болоһон һамгантаяа хоюулан тэрэниие гэртээ урижа ерэһыень, айлшаар ябаха аргагүй байһандаа арсаһан тухайгаа хэлэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); түмэр аргамжа (гү, али трос) булад аргамжа (стальной трос): Булангиртай гүнзэгы уһанай дунда ябатарнь, гэнтэ түмэр аргамжань таһаржа, һалань уһаяа уруудашана (Ч. Цыдендамбаев); түмэр замай түмэр замда хабаатай (железнодорожный): Эндэхи нютагуудаар бэлшээри, сабшалан, газар таряалан, хүдөө ажахын барилганууд болон түмэр замай хүүргэ хүрэтэрөө уһанда абтаа (Ц.-Ж. Жимбиев); түмэр балта юумэ сохиходо, дархалхада хэрэглэдэг модон эшэтэй, түмэрөөр хэһэн абарга алха (железный молот); түмэр шиидам бариха талань нарин, үзүүр хэсэгынь бүдүүн хэлбэритэй, түмэрөөр хэһэн сохихо зэбсэг (железная дубинка, палица): Хойноһоонь хүхэ самсатай, гартаа түмэр шиидам бариһан тарган хүн харайжа ябана (Ч. Цыдендамбаев); түмэр тушаа а) түмэрөөр хэһэн үрөөлэ шүдэр (железные путы); б) габа гэнжэ (кандалы): Гарынь сарбуугаарнь түмэр тушаагаар тушаад, гэрэй ханаһаа уяатай (Б. Санжин, Б. Дандарон); түмэр халбага түмэрөөр хэһэн халбага (железная ложка); түмэр пеэшэн түмэрөөр хэһэн пеэшэн (железная печка): Гэрэй эзэн үбгэжөөл бэриеэ дулааханаар бөөмэйлэн хушаад, түмэр пеэшэндээ сусал нэмэһэнэй һүүлдэ газааһаа бүхэд гэһэн хониной мяха оруулаа һэн (Д. Эрдынеев); түмэр орон түмэрөөр хэһэн армагтай унтаха хэрэгсэл (железная кровать): Зунай набтархан пеэшэнүүд, түмэр оронууд, стол стулнууд, аяга амһарта, тогоо торхо – тиигээд лэ дүүрээ (Б. Мунгонов); түмэр хурабша оёдол хэхэдээ, баруун гарайнгаа долёобор хурганда угладаг, зүүнэй hүбын торохо хонхорнуудтай түмэр хэрэгсэл (железный напёрсток): Шэнэ hайн хубсаhа оёходоо, хургандаа үмдэхыень түмэр хурабша абаба (Ч. Цыдендамбаев); түмэр тэнгэри шаж. дайн дажар, үер, ган гасуур г.м. түлөө харюусадаг тэнгэри (железное божество, принимает на себя ответственность за войну, наводнение, засуху); ◊ түмэр хүлэг юумэ шэрэжэ ажалуулха гэнжэтэ гү, али мөөртэ машина (трактор): Тиихэдэнь түрьбэлгүй хүсэтэй түмэр хүлэгэй эзэниинь хүхижэ, энэ багта эгээл хэрэгтэй хүн байһанаа мэдүүлбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); 2) шэлж. түмэртэ адли үнгэтэй, шанартай, хатуу, нугаршагүй (железный); түмэр хатуу нугаршагүй, мохошогүй (железный); түмэр зориг эрид хатуу, нугаршагүй зориг (железная воля); түмэр хатуу журам эрилтэ ехэтэй гурим (железная дисциплина); түмэр хүхэ мүнгэлиг хүхэ (синий, с металлическим отливом): Нарагүй балай дайдада, / Ногоогүй хуурай дэлхэйдэ / Түмэр хүхэ моритой / Лойр хара Лобсоголдой / Боложо тодорон талииба (Гэсэрһээ).