ТҮҮХЭЙ

1. тэмд. н. 1) болоогүй, дутуу болгоһон, дутуу шанаһан, эдеэшээгүй (сырой, зелёный, неспелый, недоваренный – о пище): Тараг болоһон, түүхэй гэжэ илгаатай юм. Болоһон тараг хөөрүүлһэн һүөөр, түүхэй тараг миин һүөөр бүригдэдэг һэн (Л. Линховоин); түүхэй жэмэс эдеэшээгүй, болбосороогүй, ногоон жэмэс (незрелые, неспелые ягоды): Тиигээд хаа-яа түүхэй жэмэсүүдые оложо, амандаа хэхэдэнь, хоол болохоһоо байтагай, хоротой гашуун байжа, хэдэн удаа ойгоо гутан, бөөлжэжэ зобоһон байха юм (Х. Намсараев); түүхэй эльгэн шануулаагүй, шаруулаагүй эльгэн (сырая печень): Наһан соогоо түүхэй эльгэ эдиһэндээ Бабуудай иимэ бэе һайтай, багжагар, элүүр ябана ёһотой даа гэжэ нээрээшье һанахаар (Д. Эрдынеев); түүхэй мяхан а) шанагдаагүй мяхан, дутуу шанаһан мяхан (сырое мясо, непроваренное мясо): Энэ зуухын хажууда зоогоотой ута модоной оройдо хоноогдоһон хүндэлэн хэрээ модоной нэгэ үзүүртэ хониной түүхэй гуя мяхан үлгөөтэй, нүгөө үзүүртэнь үйһэн түйсэтэй архи үлгөөтэй байха юм (Х. Намсараев); б) шэлж. бүдүүлиг, мунхаг хүн, хара барга хүн (невежда, недотёпа, кретин); түүхэй хилээмэн һайнаар болоогүй, досоогоо нойтон хилээмэн (непропечённый хлеб): Үдэртөө шаазгайн зууха түүхэй хилээмэ, аяга хара уһа ородууд үгэнэ ха (Б. Санжин, Б. Дандарон); түүхэй һүн хөөрүүлэгдээгүй, бусалгагдаагүй һүн (цельное молоко): – Заа, иигээд унта даа! – гэжэ һамганиинь хүтэлөөд, орон дээрэнь абаашажа, үдэшын үнеэнэй халуун һаамагһаа нэгэ хара матаараар дүүрэн түүхэй һү хэжэ уулгаад, аргадан татажа унтуулна (Х. Намсараев); түүхэй эдлэл (гү, али эд) үйлэдбэриин газарта болбосоруулагдаагүй үндэһэн материал, дахин болбосоруулжа болохо хаядаһан (сырьё): Мүн хэдэ хэдэн зуугаад томошье, жэжэшье баяшуул, наймаашад һуужа, хүдөө зонһоо ороһон мал мяха, талха гурил, тоһо нооһо, арһа гэхэ мэтын түүхэй эдлэлнүүдые али болохо аргаар хашажа, үнэгүй болгон үхүүлжэ, ходоро шобторо татан, хулууха буляаха тооной хууража мэхэлжэ абадаг байха юм (Х. Намсараев); түүхэй арhан эдеэ оруулагдаагүй, элдэгдээгүй арһан (сырьё – о коже): Янжама хэзээдэ һүниин тэн болотор һуужа, арһануудаа таталдаг сулгылдаг, баһа түүхэй арһануудта айраг сагаагаар эдеэ хэжэ, тэрээнээ мушхалаада оруулжа, нэгэ хэды болоод мушхадаг байба (Х. Намсараев); түүхэй алтан тон дээдэ пробын, холисогүй шара алтан (золото высшей пробы); түүхэй болоhоной забhарай амитан өөхэнш бэшэ, булшархайш бэшэ, тэнэмһэр бошхо хүн, уймарлиг босхи хүн (≈ ни рыба ни мясо, недотёпа); түргэн – түүхэй яаралтайгаар, ябууд дундаа, дутуу хэһэн юумэн (наспех сделанное, сырое): – Тиимэһээ мүнөө хэлсэгшэ хөөрэлдөөе манай бэелүүлжэ эхилхэ шиидхэбэри гэжэ һанахагүй байнаб! – гэжэ Майдар саашань үргэлжэлүүлбэ, – түргэн түүхэй гэжэ хэлсэдэг (Д. Эрдынеев); 2) уһанда зуураагүй, зуурагдаагүй (негашёный – об извести); 3) эли бэшэ, бүүдэгэр (невыразительный – о лице, глазах): Нэгэл тиимэ үзэмжэгүй шалхагар һанжуу шарайтай, дурьбагар уралтай, нялуун түүхэй харасатай, гуша гарамгай наһанай хүн хажуудань табхалзан ерээд: – Амар мэндэ, айлшан! – гэжэ дуугарба (М. Осодоев); 4) холо юумэ харадаггүй, холын хараа муутай, бүрэгэр (близорукий); түүхэй нюдэн холо юумэ харадаггүй, холын хараа муутай, бүрэгэр нюдэн (незоркие глаза); 5) шэлж. тэнэг, тэншүү, юумэ ойлгоходоо тулюур, дунгяа; залуу, дүршэлгүй, хүсэд ухаажаагүй (глупый; незрелый, зелёный): – Эй даа, аттестат абаашье һаа, үшөө түүхэй, хүсэд болбосороогүй ха юмши даа (Ц.-Д. Хамаев); 2. юум. н. нойтон яра, булаг үбшэн (мокнущая короста, золотуха): Гарта түүхэй гараа.