ТҮҮХЭ II

юум. н. 1) бодото байдалай табисуурта, удаа дараалhан хүгжэлтэ (закономерное, последовательное развитие действительности): Теэд энэ мүнөө ябажа байгаа хоридугаар зуун жэлэй хоёрдохи хахад хүн түрэлтэнэй түүхэдэ үзэгдөөгүй асари ехэ хубилалта асараа (Ц. Шагжин); 2) хүн түрэлхитэнэй үнгэрhэн сагые шэнжэлдэг эрдэм (история): Түүхээр хэды һонирхожо эхилбэшье һаань, Ринчинһээ: «Ши зүб мэргэжэл шэлээ гүш?» гэжэ эгээ мүнөө асуубал, хүбүүн сохом лэ тээлмэрдэшэхэ һэн (С. Цырендоржиев); Россиин арадуудай түүхэ Россиин арадуудай үнгэрhэн сагые шэнжэлдэг эрдэм (история народов России); 3) эртэ урда сагһаа амаар дамжан ерэһэн түүхэтэ үйлэ ябадал тухай хѳѳрѳѳн, бэшэмэлшье, аманшье байдаг (историческое повествование): Оньhон үгэнүүд, таабаринууд, домогууд, түүхэнүүд, үльгэрнүүд, онтохонууд, хошон зугаа үгэнүүд г.м. заалhaa хэшээлнүүдэймнай эндэ тэндэнь ходол хабшуулдаад, ороод, бидэнэртэ тон hoнин, ойлгохо талада хүнгэн, эли тодо боложо үгэдэг байгаа (Д. Дарижапова); түүхэ домог а) эртэ урда сагһаа амаар дамжан ерэһэн түүхэтэ үйлэ ябадал тухай хѳѳрѳѳн (историческое повествование); б) зарим юумые гоёожо hанаанhаа абажа зохёоhон, хөөрэгшэ ба шагнагшадай бодолоор үнэн дээрэ болоhон үйлэ тухай хөөрөөн (легенда): Буряад арадай түүхэ домогто үзэсхэлэн һайхан энэ шубуун хүндэтэ һуури эзэлдэг домог түүхын эшэ үндэһэ хэрэглэн, поэт Галина Раднаева «Хун шубуун» гэжэ поэмэ бэшэһэн байна (Б.-М. Жигжитов); түүхэ домогто үльгэр домог болоһон, магтаалта (легендарный): Түрэл ороноймнай түүхэ домогто туйлалтанууд баатарлиг Вьетнам, буһалгаата Конго, хубисхалта Куба болон бусад арад түмэнэй эрхэ сүлөөгэй тэмсэлые зоригжуулаа (Ц.-Ж. Жимбиев); түүхэ бэшэг үнгэрhэн хэрэг ябадалые тэмдэглэhэн бэшэг судар, он жэлэй намтар (летопись): Ушар иимэһээ угайнгаа түүхэ бэшэгые улам гүнзэгыгөөр шэнжэлхээр, уута баялигаа уудалжа, улад зондоо түхөөхөөр саг хүрэжэ ерээ бшуу (Б.-М. Жигжитов); түүхэ роман үнэн дээрээ болоhон үйлэ ябадалай үеын бодото хүнүүдые оролсуулжа бэшэhэн уран зохёолой бүтээл (исторический роман); ○ домог, үльгэр гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.