СОХИХО

үйлэ ү. 1) алхиха, тоншохо, гүбихэ, наншаха, зодохо (бить, ударять, хлестать, избивать): Нэгэтэ һамгантайгаа хэрэлдэхэдээ тэсээгүй, хоёр гүрлөөень гартаа мушхажа баряад, газараар шэрэжэ байгаад сохибо (М. Осодоев); сохихо наншаха түергэхэ, тоншохо, алхиха (стучать, бить): Үнгэрөөшэ һүни манайхинаар зэргэлжэ һуудаг Ковалёвой газаа хахир муухай бадашаан, үүдыень сохихо наншаха абяан дуулдаад, һүүлээрнь буунууд ээлжээ эхигүй һүрэжэ, хүнүүдэй ёолохо абяанууд дуулдаа һэн (Х. Намсараев); зада сохихо шангаар наншаха (избивать): Энээниие зада сохёод хаягты (Г. Цыдынжапов); (хяа) бута (гү, али низа) сохихо буталха, хахалха, тэһэлхэ, хамхартарнь шааха (разбивать): Аймаг айлай архи нэрэдэг зэбсэгүүдые хуулиин ёһоор хорижо, хуу дууһыень хяа бута сохижо байһан юм (Ц.-Ж. Жимбиев); Энээниие һэегүй, балтаар низа сохихо ёһотойбди (Ц. Шагжин); сүмэ (гү, али соо, һэтэ) сохихо нүхэ гаратарнь шааха, нүгөө тээшээ гаратарнь алхиха, дабаха (пробивать насквозь, проламывать): Норжимын бэеын шүрбэһэн таталдажа, шуһаниинь гансата эршэ абажа, хаалтаяа сүмэ сохихоёо байһан уһан шэнгеэр, гүйжэ эхилбэ (А. Жамбалдоржиев); – Яндан хүйхэрш, Жоржоо баянаймнай толгой соо сохижо алажархёол (Ц.-Д. Хамаев); Пэтэн хара үүлэдээр даруулжа, дүлииршэһэн Харгааһатын талые, нюдэ балай харанхыда эзэмдүүлшэһэн энэ хизааргүй оршолониие һэтэ сохин, ирагуу һайхан дуунай аялга борбогонохожо байгаа зүрхэндэм хүсэ оруулба, зориг асарба (С. Цырендоржиев); хуха сохихо хухалха, хухартарнь шааха, нуга татаха (сломать, переламывать): – Теэд энэ тулгуурыемни хэн нэгэнэй хуха сохижо хаяа һаа, дохолон би хаана холо ошохобиб? (Ч. Цыдендамбаев); барабан сохихо барабан алхиха (бить в барабан): – Һанана гүш, нөөхи Корытовтой хатарһыень? Би тиихэдэ барабан сохидог һэмнайб (С. Цырендоржиев); таряа мүндэр сохёо таряа мүндэр унагаагаа (град побил посевы); бүмбэгэ сохижо оруулха бүмбэгэ тогшожо оруулха (забивать гол); далайха соо сохихо гараа дээшэнь үргэжэ шааха (бить со всего размаха); нооһо (һэеы) сохихо хатаагдаhан нооhо hабаагаар сохижо хүбхылгэжэ, hэеы даралгада бэлэдхэхэ (бить шерсть): Тиихэдэ хорёод эхэнэрнүүд хоёр гарнуудтаа һабаануудые баряад, айлай хониной нооһо сохижо һуугаа бэлэй (Ч. Цыдендамбаев); түмэр сохихо түмэрлиг бодосуудые алха, балтаар сохижо буйлуулха, дабтаха (ковать железо): Иимэ охороор, алхаар түмэр сохиһон шэнгеэр хэн хэнтэй хөөрэлдэгшэ бэлэй (Ж. Тумунов); хирпиисэ сохихо хирпиисэ хэбтэ дараха (формовать кирпич); хамар сохихо а) хамарыень шааха (бить по носу): Гэб гэнтэ ороод, шуһанай гаратар хамарынь була сохижо үрдихэ ёһотойбди гэжэ хэлээ һэмнэйб (Б. Санжин, Б. Дандарон); б) хамар өөдэ сорьёхо, орьёхо, гэнтэ мэдэрэгдэхэ – үнэр тухай (бить в нос – о запахе): Баруун тээһээ һулаханаар һэбшээлжэ, түүдэгэй утаанай үнэр хамарыем сохин хангалтана (Д. Доржиева); телеграмма сохихо телеграмма эльгээхэ (отправлять телеграмму): Үглөөдэрынь Ринчин зорюута Үлзытэ ерэжэ, Барас Дугаровичайда хүбүүтэй болоһоорнь амаршалһан телеграмма сохибо (С. Цырендоржиев); борхожы сохихо яряан. хаарта наадаха (играть в карты): Байрлаhан айлаймнай зуhалангай гэр соо хаарташад суглараад, үдэр hүнигүй борхожы сохижо, хүхылдэн бүхылдэтэрөө hуудаг, заримдаа хатуу харыешье уудаг байба (Б.-Б. Намсарайн); домино сохихо домино наадаха (играть в домино, забивать козла): Y дэшэндөө г эрэйнь газаа наһатайшуул домино сохижо һуудаг; посторной сохихо боосолдохо, боосоо бариха (биться об заклад, держать пари); хонхо сохихо хонхо наяруулха, жэнгирүүлхэ, зэдэлүүлхэ (звонить в колокол); хажуур сохихо хажуурай эри нимгэдхэхэ, хурсадхахын тула алхаар тоншохо, дабтаха (отбивать косу): Тэндэ, тэрэ талын баруун урда захада, бургааһанай забһарта бишыхан хүхэ утаан ууяжа, баһа хажуур сохихо абяан шан-шан гэжэ соностоно (Х. Намсараев); һамар сохихо хуша модо алхижа борбоосгой унагааха (бить кедровые орехи): – Зай, ши эсээ ёһотойш, һамар сохихо гээшэмнай шандааһатайл хүнэй хэрэг, энэ орон дээрэ хүлөө жиижэ амара, би мэнэ сай шанаһуу, – гээд, хүгшөөдэй пеэшэн багтаа хөөрсэгэнэшэбэ (С. Цырендоржиев); гэдэргэ сохихо һөөргэдүүлхэ, харюу үгэхэ (отбивать, отражать); нягтаруулан сохихо доошонь даража алхиха, үлүү булууень жэгдэлэн дараха (утрамбовывать): Бүхы шадалаа гаргажа, тармажа этэржэ байжа, бухалайнгаа хаяае һайса нягтаруулан сохижо, оройень даража ябаад, хэды хэды бухалнуудые табижархиба (Ж. Тумунов); сохижо нүхэлхэ тоншожо нүхэлхэ (продалбливать); сохижо оруулха алхижа оруулха (забивать, заколачивать); сохижо унагаажархиха һүгэжэ унагааха (сбить ударом): Тэрэнэй галзуурһан нюдэндэ түрмын харуулшан бии боложо, һамгыень буугай хүрзөөр сохижо унагаажархиба (А. Ангархаев); сохижо алаха үхэтэрнь наншаха, зодохо (забивать до смерти): Эсэгэеэ сохижо алаһан хүн ямар нэрэ зүүжэ, нютагай зоной дунда ябахаб? (Д. Батожабай); дойбод сохихо а) дойбод наада наадаха (играть в шашки); б) шэлж. мэхэ гохо гарган, зарим нэгэ таагүй юумэ хэхэ, бүтээхэ, саагуур наагуур орохо (сделать ход конём): Тиигээдшье олон жэл элдэб дойбод сохижо дүршэһэн хүйхэр һааб даа! (Д. Батожабай); ◊ мүнгэ сохихо ажалаар мүнгэ олохо (зарабатывать деньги); мэхэ сохихо яряан. мэхэлхэ, хуураха, башалха (обманывать); 2) шэлж. диилэхэ, илаха, булиха, доро дараха (разить, наносить поражение): Дайсанай эзэмдэһэн газар дээрэ барандаа нэгэн һаналтай байжа, тэдэ шүдхэрнүүдые сохихо ёһотойбди (Б. Шойдоков); бута сохихо бута нэрьехэ (разгромить, наносить сокрушительное поражение): Минжур ротынгоо командир Зубовта немецкэ самолёдые Фоминай бута сохиһон тухай элидхэхэ гэжэ гүйн ошобо (Ж. Тумунов); 3) лугшаха, луг-луг гэхэ (биться, стучать – о сердце): Оршон тойрон хон-жэн, гансал өөһэдынь зүрхэнэй түг-түг сохихо өөһэдтэнь дуулдана (Г.-Д. Дамбаев); 4) таряа гүбихэ (молотить хлеб): Эсэгэнь газарай хүрэһэн хойно ерэжэ, таряагаа сохихоб гээд, харуулдаа ябашаба (Ч. Цыдендамбаев).