СЭСЭ(Н)

(н) 1. тэмд. н. ухаатай, бэлигтэй, мэргэн, һонор, хурса, һүбэлгэн, бодолтой (мудрый, умный, разумный): Дмитрий Иванович тэдэнэй гомдолые хашаргүй шагнаад, болохотой сэсэн зүбшэл үгэдэг, саарһа гуйлташье бэшэжэ туһалдаг юм (Ч. Цыдендамбаев); С эсэн хүнэй тархи, уран хүнэй хурган (Оньһ. ү.); сэсэн бэрхэ (гү, али ухаатай) бэлигтэй, һонор, һүбэлгэн (мудрый, разумный): Урда холын сагта энэ дорохи Хаалгата нютагта Марахтай гэжэ нэрэтэй айхабтар сэсэн бэрхэ ангуушан һуудаг байһан юм ха (Б. Мунгонов); – Яаһан сэсэн ухаатай, һайн зантай, гүнзэгы хурса харасатай басаган гээшэб даа! (Ч. Цыдендамбаев); сэсэ мэргэн бэлигтэй, һонор ухаатай; гэгээн бэлигтэ (мудрый; гениальный): Харин сэдьхэлэйнгээ эгээл нангин бодолнуудые хубаалдахаар сэсэ мэргэн зониие оложорхиһондол, бултыень галтайхан нюдөөр хаймадан, шарайһаа жабхаланта туяа сасаруулна (А. Ангархаев); сэсэн үбгэн мэргэн үбгэн (мудрый старик): Тиигээд Сэлэнгын ород хасаг Усачёвой ехэ хүбүүн Николай Усачёвой пятидесятник, тиигээд сотник болоходонь, холые харадаг сэсэн үбгэн Боргон Усачёвтоноор бүри һайн болоо һэн (Ч. Цыдендамбаев); сэсэн үгэ мэргэн үгэ, тобшо һургаал (изречение, афоризм): Ахир хүн мохоо зэмсэг бариха, ажалаа амандаа хүргэхэ гэжэ сэхэ зааһан сэсэн үгэ байдаг юм (Х. Намсараев); С эсэн үгэ сээжэдэ, сэсэг набша уулада (Оньһ. ү.); Сэсэн хаан хубисхалай урдахи Монголой засаг түрэ баригшадай нэгэнэйнь соло (Цэцэн-хан, титул одного из главных правителей дореволюционной Монголии: до присоединения к России буряты относились к Цэцэн-хановскому и Тушету-хановскому аймакам Монголии); Хубилай Сэсэн хаан Тулуйн хоёрдохи хүбүүн гэхэ гү, али Чингис хаанай аша хүбүүн (1215–1294); Юань гэдэг монгол хаан түрые Хитадта байгуулһан; 1260–1294 онуудта засаг түрэ баряа (Хубилай Цэцэн-хан); Бата-Мүнхэ Даян Сэсэн хаан Чингис хаанай һадаһан, 1466–1543; энэ хаан бүхы монгол хушуунуудые нэгэдүүлжэ, нэгэн бүхэли гүрэниие байгуулжа шадаһан байна. Тэрэ хадаа нэгэн Монгол уласай һүүлшын хаан байгаа. Тэрэнэй һүүлээр Монгол орон хэдэн хаан түрэнүүд боложо бутарһан юм (Батамунхэ Даян-Цэцэн-хан); Санаан сэсэн 1604–1660-аад онуудта һууһан Монголой суута түүхэшэн, «Хаадуун үндэһэнэй эрдэни тобшо», мүн «Энэдхэг, Түбэд, Монгол хаадуун туужа орошобо» гэһэн түүхэ бэшэгүүдые зохёоһон (Санан-Цэцэн, знаменитый монгольский историк, автор исторических сочинений «Эрдэнийн тобчи» и «История ханов Индии, Тибета и Монголии»); 2) оносотойгоор харбадаг, буудадаг, тудаса һайтай (меткий); сэсэн буу оносотойгоор буудадаг буу (меткое ружьё); ○ уран, ухаатай гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. юум. н. 1) мэргэн хүн, гүн бодолтой, гүнзэгы ухаатай хүн (мудрец): Алсагар Мархайгаа, Аригуун Бүүбэйгээ, Алхынгаа Балтые, Гурбалдайнгаа гурбан сэсэниие хаража, ехэл баярлажа байна гээшэбди (Ц. Шагжин); 2) мэргэн ухаан, ухаатай бодол (мудрость): – Дипломатиин талаар ухаатай сэсэнээ харуулхаяа һанана ёһотой, – гэбэ Савва Владиславович (Б. Санжин, Б. Дандарон); сэсэ буляалдаха хууш. мэргэ буляалдаха, сэсэрхэлдэхэ (состязаться в мудрости): Сэсэ буляалдаха гээ һаа – ухаан бии, гоёхо гээ һаа – хубсаһан бидэндэ бии бшуу (М. Осодоев); сэсэ буляалдаан (гү, али буляалдалга) эрдэмэй маргалдаан, олоной урда эрдэм хаялсаан (диспут): Дуу дуулажа, хоолойнгоо һөөлдэхэдэ, философиин талаар үргэ аман хурсадажа, сэсэ буляалдалгын үсэд шанга тулалдаан эхилнэ (Ч. Цыдендамбаев); сэсэ хаяха барг. сэсэрхэхэ, бэрхэлхэхэ, сэсэмби гэжэ харуулхаяа һанаха (умничать): Хүрьгэмнай сэсэ хаяха дуратай хүн.