СЭДЬХЭЛ

юум. н. 1) хүнэй мэдэрэл һанаан хоёрой һүлдэ, мэдэрэлгын һаба, зүрхэн, хүсэл, дуран, урма зориг, эрмэлзэл; һанаан, һанаа бодол (душа, сердце, настроение, желание, стремление; мысль, дума): Юрэдөө, нэгэ муу юумэнэй гү, али баяр баясхалангай болохоо байгаа һаа, тэрэниие мэдэһэн юумэдэл, хүнэй сэдьхэл даруу гэхэ гү, али даамай амгалан болошоод байдаг гээшэ ха (З. Гомбожабай); сэдьхэл зүрхэн а) хүнэй мэдэрэл һанаан хоёрой һүлдэ, мэдэрэлгын һаба (душа): Мүнөө эдир хүүхэнэй хажууһаань иигэжэ холодошоод байхада, тэрэ зунай жаргалта үдэрнүүд гэнтэ сахилһан гэрэл мэтээр сэдьхэл зүрхэн соонь туяаржа эхилбэ бшуу (В. Гармаев); б) хүсэл, дуран, урма зориг (настроение): Юрэ хэлэхэдэ, Таниин наһанай басагадай сэдьхэл зүрхэн ехэл холимог худхамаг лэ даа (Ч. Цыдендамбаев); сэдьхэл зүрхэнэй бодол дотороо сэдьхэжэ, бөөмэйлжэ байһан бодол (задушевная мысль); сэдьхэл сээжэ хүнэй мэдэрэл һанаан хоёрой һүлдэ, зүрхэн (душа): Юун дээрэһээ сэдьхэл сээжэ иигэжэ жарган ханан баясана гээшэб! (Ч. Цыдендамбаев); сэдьхэл зориг хүсэлээ бэелүүлхэ, табиһан зорилгодоо хүрэхэ шадабари, хүсэн (воля): Жаргаха жаргалаа зөөреэр андалдажа, сэдьхэл зоригоо хомхойн абьяаста эдюулжэ, өөрыгөө гансаардалгын тамада оруулһанаа Бизьяа үбгэн һаял мэдэржэ эхилбэ хэбэртэй (С. Цырендоржиев); сэдьхэл бодол (гү, али ухаан) хүнэй ухаан, бодомжолго, һанаан (мысли, думы): Тиигэжэ һуутараа, Дулгарай сэдьхэл бодол Гарма дээрэһээ Янжамада шэлжэн ерэжэ, басагамни ехэ болоо гээшэ ха даа, яагаашье түргэн юм гээшэб! (Ц. Дон); Хэды үдэрэй саана Бэлшэрэй столово соо болоһон үйлэ ушар һэргээн һанажа, хүндэ бодолнуудые сэдьхэл ухаандаа хүмэрюулжэ, гааһаяа аргаахан һорожо һууна (М. Осодоев); сэдьхэл (бодол) хүдэлгэхэ (гү, али хүлгүүлхэ) һанаа зобоохо, зүрхэ хүлгөөхэ (волновать умы, будоражить): Харин тогтоолой дүүргэлтэ мүнөө үень нилээдгүй һуларанхай, буряад хэлэнэй хүгжэлтын асуудал олохон зоной сэдьхэл бодол хүдэлгэжэ, хүлгөөжэ байна (Ш.-Ж. Чимитдоржиев); Иимэ һанал минии сэдьхэл хүлгүүлнэ (Ц. Шагжин); сэдьхэл һанаан урма зориг, һанаа бодол, һайхан һанаан (настроенность): Фёдоройдо полицинуудай добтолһон тухайда дүрьел суу город соо таража, хүн зоной сэдьхэл һанаан улам ехээр хүльбэрбэ (Х. Намсараев); сэдьхэл зүүдэнэй бодол һанаан зүүдэн (грёза); дотор сэдьхэл нюуса бодол, нангин бодол (затаённые, сокровенные думы); нэгэ үзүүртэ сэдьхэл һанаан ганса нэгэ юумэн тухай бодол (думы, мысли, направленные в одну сторону); халуун сэдьхэл халуун абьяас, хөөрүү зан (горячее сердце, пылкость): Энэ үнэхөөр ехэ хоромсол залуугай халуун сэдьхэлтэй ниилэхэдээ, юушье хүүлэжэ магадгүй һэн (Ц.-Д. Хамаев); сэдьхэлээ ханаха хангалта абаха, һанаа амар болохо (чувствовать удовлетворение): Улаан тугай наран доро соробхилон, нюдэ баясаан далбахыень харахадаа, энэ туг үргэлсэһэн хамтын арюун хэрэгтэ Ган-Булад өөрынгөө эгэршэгүй зоригой хубитые оруулалсаа гэжэ сэдьхэлээ ханадагби (Ц.-Д. Хамаев); сэдьхэл дүүрэн (гү, али тэгшэ, тэнюун, хангалан), сэдьхэлээ хананги урматай, һайшаанги, налагар, хангалта абаһан, һанаа амар (довольный, душевно спокойный, удовлетворённый): Үбшэ хабшагүй, зобохо зоболонгүй, үри хүүгэдэйнгээ үндыхые хаража, сэдьхэл дүүрэн, сээжэ һонор ябахыетнай таанадтаа юрөөнэб (С. Цырендоржиев); Үри хүүгэдэй үни хада минии бэлдэһэн уурхайһаа гаража, амяараа айл болонхой, баяраараа баярлуулжа, жаргалаараа жаргуулжа байхада, одоошье даа һанаа амар, сэдьхэл тэнюун юумэн хара амяа хараад ан-бун ябаха сагни ерэбэ даа гэжэ олзуурхаа һэм (С. Доржиев); Һайн агаар, һайн эдеэ хоол, тиигээд сэдьхэл тэгшэ байха гээшэ бэеын ехэ тэжээл гэжэ медицинэ хэлэдэг (Ч. Цыдендамбаев); Би абгайханай ехэ сэдьхэлээ хананги, миһэрһэн шарайе сэхэ гэтэн харашоод, нюдөөшье сабшалангүй байшабаб (А. Жамбалдоржиев); сэдьхэл амарха (гү, али онгойхо, тэниихэ, уужам болохо, сэлмэхэ); сэдьхэлээ заһаха (гү, али тэгшэлхэ) һанаагаа амарха, бэеэ һамааруулха, тайдхаруулха (душевно успокаиваться, успокаивать самого себя, утешаться): Эдэ бүгэдэниие һанахадаа, Арданай сэдьхэл тэниижэ, досоонь аятай зохид болобо (М. Осодоев); Теэд Намжалай хэршье сэдьхэлээ заһаха гэжэ оролдоо һаань, зосооһоонь хэншьеб тэрэнэй мүнөө һаяхан олоһон энэ бодолнуудыень хайра гамгүйгөөр үйрүүлэн бутаргажа, таһалгаряагүйгөөр шэбэнэбэ (К. Цыденов); Зүгөөр үдын хойно hургуулиин үхибүүдэй ерэхые hанаандаа оруулжа, сэдьхэлээ тэгшэлнэ (Г.-Д. Дамбаев); сэдьхэлээ бариха бэеэ бариха, зоригжохо, хатуужаха (крепиться, мужаться): Иимэ хатуу заршамые тэсэжэ байхань Гомбодо айхабтар бэрхэ байбашье, шанга хатуужалаар сэдьхэлээ барижа, арбаад хоног үнгэргэһэн бэлэй (Ц. Дон); сэдьхэлээ урбаха а) һанал бодолоо хубилгаха (менять свои планы); б) ондоогоор хандадаг болохо (изменять своё отношение); сэдьхэл хубилха ондоо болохо, холодохо (меняться, отдаляться); сэдьхэл хубаагдаха халажа ядаха, шиидэжэ ядаха (быть в нерешительности, сомневаться); сэдьхэл орьёлхо абьяаста абтаха, ехээр хүсэхэ, бурьялха (загореться, воспылать): Тус фильм хаража һууһан, һонирхожо, хүлгэжэ һууһан манай нүхэрэй зүрхэ сэдьхэл орьёлоод, дайнай үеын хаһые, онсо үзэгдэлнүүдые ухаандаа һэргээгээ бшуу (Ц. Дондогой); сэдьхэл өөдэргэ хүн хамаг юумые һайн тээшэнь бододог хүн (оптимист); сэдьхэл хөөрэхэ (гү, али хүгжэхэ) мэгдэхэ, бахардаха, урмашаха, зориг орохо (радостно возбуждаться, воодушевляться); сэдьхэл баясаха хүхихэ, сэнгэхэ, баярлаха, бахархаха (радоваться); сэдьхэл сэнгүүлхэ сэнгэхэ, хүхихэ, наадаха (развлекаться): Сэдьхэл сэнгүүлэн, сарюунда хүргэхэ, hанал орьёлуулан, арюунда хүргэхэ – эрхим уран зохёолой заяан иимэ бэлэй (Б.-Б. Намсарайн); сэдьхэл (зүрхэ) хүдэлгэхэ һанаа зобоохо, хүнэй досоохи амгалан байдалые алдуулха, зүрхэ доһолгохо (трогать, производить впечатление, волновать): Уйдхар гашуудалаар дэбтэһэн энэ ушар ангуушадай сэдьхэл хүдэлгэжэ, хэн хэнииньшье өөрынгөө бодолдо абтан, үни удаан абяа аниргүй һуубад (С. Доржиев); сэдьхэл хүдэлгэмөөр зүрхэ доһолгомоор, зүрхэ хөөрүүлдэг (волнующий, эмоциональный): С. Эрдэнэ энээниие бэе дээрээ мэдэрһэн, хоёр нюдөөрөө хараһан хадаа зохёолнууд дотороо зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэмөөр тус асуудал тобойлгон гаргадаг томо бэлигтэн мүн (Б. Гармажапов); сэдьхэлээ хүдэлгэн хэлэхэ урматайгаар хэлэхэ (взволнованно говорить): Гэрлэхэ тухай нэгэтэ хөөрэлдэхэдөө, Лена Дамбын һамган болохоһоо арсахагүйб, зүгөөр яараһанай хэрэггүй, ерээдүймнай хоюуланаймнай гарта гэжэ сэдьхэлээ хүдэлгэн хэлээ, найдуулаа бэлэй (Д.-Д. Дугаров); сэдьхэл хүдэлгэмэ зүрхэ доһолгомо, баяртай (волнующий): Хабаадагшад уран шүлэгэй долгиндо үлгыдүүлэн, сэдь хэл хүдэлмэ жэгтэй оршо лондо хужарлан байгаа бэ лэй (Д. Дампилова); сэдьхэлээ хүдэлхэ һанаа үнөөндэ орохо, һанаа зобохо (волноваться): Хүндэ үедэнь дүү хүбүүнэйнгээ өөр тээшэнь байһанда Майдар сэдьхэлээ хүдэлжэ, Болодоо халуунаар тэбэрибэ (Д. Эрдынеев); сэдьхэл уярха уйладаһаа хүрэхэ (растрогаться, разжалобиться): Эдэ хоёрой дуулахадань, минии сэдьхэл уяржа, нютагни, хүбшэ оймни hанагдашана (Г.-Д. Дамбаев); сэдьхэл буляаха (гү, али татаха, эзэлхэ), сэдьхэлдэ хадуугдаха (гү, али орохо) ѳѳр тээшээ татаха, ѳѳртѳѳ дүтэлүүлхэ, дура татаха, дура буляаха (очаровывать, овладевать мыслями, пленить сердце): Хойто зүгэй шэлэнүүд зориггүй хүнүүдэй һүр дарама хүйтөөр данхайлдана, зоримгой ангуушадай сэдьхэл татан сэнхирлэнэ (Д.-Д. Дугаров); Тэрэнэй сэдьхэл олон мянган һанал бодолнууд эзэлбэ (Ц. Шагжин); Гансал өөрынь нэрые Таниин хэлээшэ, магад, бүхы наһандань мартагдахагүйгөөр сэдьхэлдэнь хадуугдан дуулдажа болоо (Ч. Цыдендамбаев); сэдьхэл буляама (гү, али татама) дура буляама, үзэсхэлэн гоё (очаровательный, обворожительный): Научна-фантастическа зохёол хадаа гол түлэб научна гипотеза дээрэ миин лэ үндэhэ абаад, саашань шадал соогоо фантазировалха, гүн hайхан мэдэрэл, гайхамшаг бодол болон, сэдьхэл буляама образуудые гаргажа шадалга ха юм (Д. Улзытуев); Буряад хэлэ, буряад заншал мэдэхэгүй байһан хүндэ бүхэли поэмые мүр бүхэнэй оршуулгаар тухайлжа, ород уншагшадай сэдьхэл татама зохёол болгохо гээшэ хүшэр хэрэг (Б.-М. Жигжитов); сэдьхэлээ буляагдаха аргагүй һайхашаагдаха, дураа абтаха (поддаваться очарованию, очаровываться): Нюдэндэ харагдаһан, шэхэндэ дуулдаһан хамаг юумэндэ хүнэй сэдьхэл эжэлүүдгүй буляагдана (М. Батоин оршуулба); сэдьхэл татама һанал хорхойтомоор һанал (заманчивая перспектива); сэдьхэл гэжэгэнүүлхэ хорхой хүдэлгэхэ (заинтриговать); сэдьхэл заһаха урмашуулха, һанаа заһаха, урма зориг оруулха (ободрять): Һанаагаа зобожо байһан һамганайнгаа сэдьхэл заһахын тула хэды уринаар харахые оролдобошье, үбшэнтэй уршалааһаа шарайнь хахасажа шадаагүй һэн (Д. Батожабай); сэдьхэл заһаһан хараса урмашуулһан хараса (ободряющий взгляд); сэдьхэл һэргэхэ урма зориг орохо, урмашаха (воспрянуть, ободриться); сэдьхэл һэргээмэ дуун урма зориг оруулдаг дуун (поднимающая настроение песня); сэдьхэлдээ шулуудан һанаха зоригжохо, шиидэхэ, хүсэл түрэхэ (твёрдо внутренне решиться); сэдьхэлдээ дүтэ һанаһан нүхэр эжэл нүхэр, һалашагүй һайн нүхэр, үнэн нүхэр, тон һайн нүхэр (закадычный, сердечный друг); сэдьхэлдэ ниисэхэ (гү, али зохисохо, таараха) аятай, зохид һанагдаха, зохидшоогдохо, таалагдаха (нравиться); эбтэй сэдьхэлэй гуримаар нүхэрэй эрхээр (по дружбе, из дружбы); сэдьхэлээ зобохо (гү, али үбдэхэ), сэдьхэл түгшэхэ (гү, али шэмшэрхэ) һанаа үнөөн болохо, зүрхѳѳ хүдэлхэ, хүлгэхэ, балагдаха (бе спокоиться, тревожиться, болеть душой): Сэдьхэлээ зобохо, һанаата болохо гээшэшни тэнэг хүнэй зан (Ц. Шагжин); Тиигээд түрэһэн хүбүүдэйнгээ бусахые харахагүйһөө байха, хаана хайшан гэжэ үхэһыеньшье мэдэхэгүй ондоо тэдэ эжынэр тухай сэдьхэлээ үбдэжэ бодоно (Ч. Цыдендамбаев); Тэрэ холын саг эгээл һаруул нангинаар аад, гунигтайгаар һанагдан, Шагдар үнгэрһэн наһаяа һанан дурсахадаа, сэдьхэлынь шэмшэржэ эхилдэг (Д.-Д. Дугаров); сэдьхэлээ бү зобо! һанаагаа бү зобо! (не беспокойся!): Хэрбээ ядуу болоошье һаа, / Тэрээндээ сэдьхэлээ бү зобо. / Богони наһатай баянһаа / Ута наһатай үгытэйнь дээрэдэ һанагдаха (Э-Х. Галшиев); сэдьхэлдээ хатаха а) бодолдо абтаха, бодолготохо, бодолгодо хатаха, һанаанда абтаха (погружаться в думы, задумываться); б) ехээр уйдан һанаха (сильно тосковать); сэдьхэл гутаха, сэдьхэлээ хүмэрюулхэ голхорхо, досоогоо уйдаха, урмаа таһарха, урмаа хухарха, шаналха, һанаата болохо (быть удручённым): Үсэгэлдэр уулзаһан аад, танингүй асуужа ябаһандаа Гомбын сэдьхэл гутан алдана (Ц. Дон); Зэргэ хоюулан түрэhэн нютагаа, гэртэхидээ, инагаа үгылжэ, сэдьхэлээ хүмэрюулэн, гуниглалда абташанад (Г.-Д. Дамбаев); сэдьхэл зүрхэнэй уйдхар зоригоо хухаралга, хүнэй зосоохи гажарал, уйдал (душевный надлом); сэдьхэлээ хүндырхэ хүйтэрхэ, һонирхохоёо болихо, балай дуратай бэшэ болохо, холодохо (охладевать к кому-л., отдаляться); сэдьхэлээ эбдэрхэ, сэдьхэл химарха урмаа хухарха, зосоогоо муудаха (расстраиваться); сэдьхэл хүндэхэ урмынь хухалха, дайран хэлэхэ, муудхуулха (расстраивать); сэдьхэлээр яяр һэшхэлгүй, муу (скверный, бессовестный); муу сэдьхэл муу һанаан (душонка): Муу һаналта, муу сэдьхэлтэ хүнүүдтэй / Хэзээшье бү тэмсэлдэ. / Муу һаналтай хүнэй муу сэдьхэл / Хутагын эри мэтэ аймшагтай мүн (Э.-Х. Галшиев); зорюута сэдьхэлээр эртээнһээ бодожо, тусхай һанаатайгаар, зорилготой, хэрэг болгожо, зорёон (нарочно, с умыслом); хорото сэдьхэлээр зорюута хоролхожо, хоролхолоор һэдэжэ (со злым умыслом): Иимэ харанхы һүни тонуулшанһаа бэшэ юун ерэхэ һэм. Хорото сэдьхэлээр лэ ерэһэн амитан (Б. Санжин, Б. Дандарон); сэдьхэл төөрихэ а) эндүүрхэ, буруу ойлгохо (заблуждаться); б) һэжэглэхэ, зүрхэ алдаха, зүрхөө хариха, халиргайдаха (сомневаться, быть охваченным сомнением); сэдьхэлээ (гү, али сэдьхэл зүрхөө) харанхы болгон уруу дуруу, урмаа таһараад, уйдан (с омрачившимся настроением): Баһа Радна Гамбал хоёрой хэлэһые һанажа, арюухан Должодни барһан амиды мэндэ ябана гээшэ гү, али яагаа хаб даа гэжэ сэдьхэлээ харанхы болгон, һанаа алдажа, толгойгоо духар-духар хүдэлгэнэ (Х. Намсараев); сэдьхэл хүрэхэ этигэлээ алдаха, урмаа хухарха, юумэндэ хамаагүй болохо (разочароваться); сэдьхэл зүрхынь эбдэхэ сүхэрүүлхэ, зүрхынь хёмороохо, эрмэлзэлынь һүнөөхэ (разбивать сердце); хомхой (гү, али шунахай) сэдьхэл барииса бодолго, бэлэн олзодо эрмэлзэл (корыстолюбие, корысть, жадность): Ондоо хүнэй юумэндэ бү шунахайра. Шунахайрал, хомхой сэдьхэл хоёр хадаа муу хүнэй шэнжэ (Б.-Х. Цырендоржиева); 2) зан, зан абари (характер, черта характера); уужам сэдьхэл сагаан һанаан (великодушие): Энэ хүбүүнэй уужам сэдьхэл, тэнюун досоохи тиихэдэ Жаргалые бүришье ехээр татаа һэн (Д. Эрдынеев); һайхан (гү, али сагаан) сэдьхэл а) һайхан зан, һайн зан, сагаан һанаан (добрая душа, добродушие): Хүнэй һайхан сэдьхэл – / минии гал гуламта, / Хүхэ манхан тэнгэри – / гэрэйм номин хушалта (Д. Улзытуев); Бодхоогдожо зурагдаһан бүдүүн хоёр тэбхэгүүд арадай ойлгосоор үнэн сэхэ ябадал, һайн сагаан сэдьхэл гэһэн удхатай (С. Норжимаев); б) зохид бодол, таараһан бодол һанаа (прекрасная мысль): Үлбэр эжытэй, архинша эсэгэтэй Чимидхэнэй түрэлхидынь харалсаха гэжэ Болодойшье бодоһон һайхан сэдьхэл лэ даа (Д. Эрдынеев); зөөлэн сэдьхэл хайрлааша номгон зан (благодушие): Абаһаар тэрэ хүбүүнэй зөөлэн һайхан сэдьхэл мэдэрээ гү? (А. Ангархаев); үнэн сэдьхэл үнэн сэхэ зан, үнэншэ зан (искренность, правдивость): Үнэн сэдьхэл юун гээшэб? / Үнэтэ ганса харгы гээшэ. / Баяр жаргал юун гээшэб? / Баатар хүнэй олзо гээшэ (Х. Намсараев); үнэн сэдьхэлэй хөөрэлдөөн үнэн сэхэ, юумэ нюун нөөнгүй хөөрэлдөөн (задушевный разговор); доро сэдьхэл хүлисэнгы номгон, омоггүй номгон байлга (смирение, кротость); хатуу сэдьхэл а) шэрүүн зан, энэрхэ шанаргүй зан (суровый нрав, чёрствость); б) хүдэлшэгүй һанаан, зоримжо (твёрдое намерение): … Дэлэг старшинае эрхэбэшэ барижа үгэхэ ёһотой гэһэн хатуу сэдьхэл түрэжэ шиидэбэ (Ц. Дон); хүнгэн сэдьхэл хүнгэн зан, халиргай бодол (легкомыслие); 3) ямар нэгэн мэдэрэл, мэдэрэлгэ (чувство): Дүрбэн нарһадай дунда эсэгэтэеэ түхеэрэн бэлдэһэн лабаазаа харахадаа тэрэ баярай сэдьхэлдэ абтаад абаа һэн (С. Доржиев); айха сэдьхэл айадаһан, айдаһа хүрэлгэ, аймшаг (страх): Ямарханшье хүндэ замай ушараа һаа, зобохо ядахаһаа айха сэдьхэл намда үгы болобо (Г. Цыдынжапов); инагай сэдьхэл ехэнхидээ эрэ эмэ хоёрой хоорондо бии болодог, бэе бэедээ эрмэлзэдэг, зүрхэнэй гүнзэгы мэдэрэл, ханилал, дурлал, инаг дуран (любовь); омог сэдьхэл нэрээ һанажа, хэбэрээ харалга, бэеэ хүндэлэлгэ, омог һанал (гордость): Дээрэлхүү омог сэдьхэл барижа, / Дэмы муу бэеэ гайхуулаад, / Дээдэшүүлэй ёһоор загнагша / Тэдээнһээ түргэн зайла! (Оюун түлхюурһээ); хайрлаха сэдьхэл энэрил, һанаагаа зоболсолго, дүтэ һаналга, энхэрэлгэ, шаналалга (жалость): Тэрэ хүнэй хайра гуйһан уйдхартай нюдые харахадаа, Доржо юундэшьеб хайрлаха сэдьхэл түрэнэ (Ч. Цыдендамбаев); хайрлаха (гү, али үрэбдэхэ) сэдьхэл түрүүлхэ хайрлуулха, һанаа зоболсохыень баадхаха (вызывать жалость); хайрлаха сэдьхэлгүй хайра гамгүй, шэрүүн (безжалостный); мууда хүгтэй (гү, али дуратай) сэдьхэл хүнэй мууда баярлал, һэгшэжэ ханалга (злорадство); уйдаха сэдьхэл уйдхар, гуниг, гуниглал (тоска, скука); уярха сэдьхэл ямап нэгэн ушарһаа мэгдэлгэ, бахардалга, уйладаһаа хүрэлгэ (внутренняя взволнованность, растроганность); боди (гү, али нигүүлэсхы, энэрэнгы) сэдьхэл будд. хүн амитанда ехэ хайрлангяар хандалга, туһалха хүсэл (милосердие, гуманность): Гэрэй эзэнэй 5 журамда эдэ ороно: аласай хараа, холын ухаан, нигүүлэсхы сэдьхэл, эбтэй харилсаан, эрхим ёһолол, заншал (Ж. Доржиева); нимгэн сэдьхэл хүн амитанда ехэ хайрлангяар хандалга, туһалха хүсэл (гуманность, человеколюбие): Хүн хүндөө туһалха нимгэн сэдьхэл гаргаха ябадал улам хомор болоно (Ж. Доржиева); 4) һэшхэл, һанаа зоболго, сэдьхэлэй ядарал (совесть); амгалан сэдьхэл һанаа амар байлга (спокойная совесть); сэдьхэлэй сүлөө хүнэй ямаршье үзэл сурталтай байха, тэрэнээ дэлгэрүүлхэ эрхэ, һүзэглэхэ сүлөө (свобода совести); сэдьхэлэй талаар сэхэ бүхынь хэлэхэдэ (по совести говоря); ○ дуран, заяан, зүрхэн, оюун, ухаан, хайра, һанаан, эльгэн гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.