СААША

1. наречи 1) холо, холуур (дальше, далее, подальше): Ринчин Доржиевич картаяа эбхэжэ саашань хээд, оршон тойронхиие хараашалан эрьебэ (В. Гармаев); сааша нааша иишэ тиишэ, хоёр тээшээ (туда-сюда, в разные стороны): Харуулда гараhан Кузембаев окоп соогуур сааша наашаа ябан, ехэл анхаралтайгаар хараашална (Г.-Д. Дамбаев); саашаа болохо зай гаргаха, холодохо, саашалха, зайлаха (отодвигаться, удаляться, углубляться): Аламжын гарай бэедэнь хүрэхэтэй хамта эзэн эхэнэр саашаа боложо, халуун унтаридаа хүнэй хэбтэхээр зай гаргажархиба (Д. Батожабай); сааша (нь) болгохо холо болгохо, хойшолхо (отодвигать, отдалять): Энэ үедэ Николай Иванович хэһэн ажалаа дүүргэжэ, бишыхан счетоёо саашань болгожо, саарһануудаа хуряаба (Ч. Цыдендамбаев); саашаа орохо далда орохо, харагдахаяа болихо (исчезать, скрываться за чем-л.): Эгээл энэ үедэ баруун хушуун дээгүүр үсөөхэн адуунай оодоролдон саашаа орохые хараад, Тогоошо буугаа бушуухан һомолбо (Д.-Д. Дугаров); саашань татаха хойшолуулха (оттягивать, отодвигать); саашаа һураха һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ (учиться дальше): Хамаг һанаагаа тракторта үгөөд, саашаа һураха тухайгаа бодохошье дурагүй байгааб (Д.-Д. Дугаров); саашань хэлэгдэһэн доро дурдагдаһан (нижесказанный); саашань бү бэшэ! бэшэхэеэ боли! (дальше не пиши!); сааша дуугарха хөөрэһэнөө үргэлжэлүүлхэ (говорить дальше): – Галсан, Галсан! – гэжэ бахардуугаар Шара-Дамба хоёр дахин хэлэжэрхёод, сааша дуугархаяа болишобо (Д. Батожабай); саашаа болохо бүреэ холодохо бүреэ, холо болохо бүреэ (чем дальше, тем…): Мүнөө энэ газар дайдые танихаар бэшэ, хуу сагаан саһан хушалтатай: нэгэ харлаха юумэн үгы, саашаа болохо бүреэ хүнгэрэг хүрынь элбэг болоно (Ц.-Ж. Жимбиев); саашаа болоо һаа тон һайн байбал, ехэдээл һаа (в лучшем случае); саашаа хараха ондоо тээшээ хараха, буруу хараха (отворачиваться): Вагоной доодо һуури эзэлһэнби, дунда hуурида хахархай хитад хүүртигээр сээжэеэ хушаһан, ород хүн саашаа хараад унтанал, унтанал (Б.-Б. Намсарайн); алад (гү, али бүри, дам, улам) саашаа бүри холо, бүри хойшоо (всё дальше и дальше): Энэ болотороо буугай нэерхые дуулаагүй ябаһан үгытэй айлай хүбүүд гэдэргээшье хараха сүлөөгүй, тугаарайхи бүгшэм хара шэрэнгиһээ алад саашаа харайлгаба (М. Осодоев); Газар дорьбосо тэнгэриин нэрьехэтэй сасуу Намсал бүри саашаа хорон агшашана (З. Гомбожабай); Тиигээд ойрын хүршэнэрэй, дам саашаа бүхы хотоной ондо ондоо нохойнууд дам дууряажа, дарья табин хусалдадаг (Ч. Цыдендамбаев); Улам саашаа нарһа модод олон аад, жэбжэгэр үндэрнүүд болоодхибо (Б. Мунгонов); ◊ саашаа буляалдаха үгэдэ орохогүй, үсэд зантай байха, үгэ дуулахагүй (быть несговорчивым, строптивым): – Алеэ даа наашань хушууханаа, үгы энэ юундэ саашаа буляалдана гээшэбши? Бү эшэ гэнэ ха юмбиб! (Ц. Шагжин); саашаа һанаатай а) этигэлгүй, этигэл муутай (неверный); б) хара мэхэтэй, буруу бодолтой, найдабаригүй (вероломный): Тэрэшни эсэгэдээл адли ород эльгэтэй, саашаа һанаатай амитан байха (Б. Санжин, Б. Дандарон); саашань харуулха ами хороохо, алаха (убивать, отправлять на тот свет); 2) хойшодоо, саашадаа (в дальнейшем, потом): Жаргал саашань бүри зориг орожо, Светын амтатай зөөлэхэн, бамбагархан уралые шангаар таалажархиба (Б. Мунгонов); 2. дах. ү. 1) ямар нэгэн юумэнһээ зайда, хойшо (дальше, за пределы чего-л.): Эдэнэр бултадаа хойноо үбһэнэй гүбэгэр далан орхижо, тэндэ һууһан сэргэһээ сааша, Эрдэмтын ханааб тулажа ошохоёо яарана (Ч. Цыдендамбаев); – Ханты төөдэйе доромжолһон муухай аашатнай Хасууртаһаа сааша дуулдаагүй һааб даа (М. Осодоев); үглөөнһөө сааша үглөөдэрһөө хойшо (с завтрашнего дня): Эрэ хүн зориһондоо, хүхэ шоно зууһандаа гэжэ, иигээд лэ үглөөнһөө сааша миниитнай һанаһан зориһон юумэ эли боложо үзэгдэнэ дуулдана бэзэ (Х. Намсараев); ◊ хоёр нюдэнһөө сааша болгохо анхарангүй үнгэрхэ, зорюута юумэ харахагүй (≈ смотреть на что-л. сквозь пальцы; закрывать глаза на что-л.); хамарһаа сааша харахагүй элитэ юумэ харахагүй, холые бодохогүй, бэеэ тойруулха (≈ не видеть дальше своего носа); буруугай бэлшээриһээ сааша гарахагүй гэрһээ холо хаанашье ошохогүй (не бывать нигде): Манай үетэн сооһоо буруугай бэлшээриһээ сааша гаража үзэһэн хүн байхагүй (Ж. Тумунов); мэндэһээ сааша (юумэн) үгы халиргайгаар мэдэхэ (шапочное знакомство); 2) гадна, гадуур, бэшээр (кроме): Дёмин эрхэ сүлөө худалдажа абахаһаа, һүүлдэнь хара амандаа эдихэ, улаан мяхаяа халхалхаһаа сааша тэрэ ехэ олзоёо хэрэглээгүй (А. Ангархаев); тэрээнһээ сааша тэрээнһээ гадна (кроме того, при этом); 3. аянг. ү. 1) тонил! үгы боло! һала намһаа! (отстань!): Саашал даа!; саашаагтыл (даа)! холодогты! тонилогты! һалыт намһаа! (да идите вы!, отстаньте!; подите прочь!); 2) эрид хатуугаар захирха, хүсэ нэмэгдүүлхэ, аргагүйдэн зүбшөөхэ удхатай (вон!, прочь! к чертям!): – Тиимэ тиимэ бэд даа сааша, яяр Галшын яндан үхеэр дутахагүйбди, арилаг тонилог лэ саашаа, – гэлдэжэ байжа дарья табилдана (Х. Намсараев); Урданайхияа дурдажа, гажараад яахамнайб саашаа! (Д. Эрдынеев); аниргүй боло саашаа (гү, али сшаа)! дуугай бай! анираа хата! (заткнись!); хэлээ (гү, али амаа) хата саашаа! дуугай боло! хэлээ хаза! (≈ типун тебе на язык!): – Хэлээ хата саашаа! Этигэхэгүйб шамда, – гэжэ Эрдэмтэ хүлөө дэбһэнэ (Ч. Цыдендамбаев); арил (гү, али яба, тонило) саашаа!, барг. талии сшаа (рай)! тонило эндэһээ! зайла! (пошёл вон!, убирайся!): Арил саашаа минии нюдэ аманда харагдангүй (Г. Цыдынжапов); Бинтахай аягүйгөөр баруун мүрөө ёбогод гүүлээд: – Яба саашаа! Сагтаа ошохоб, – гэжэ хулмагад гэбэ (Г.-Д. Дамбаев); – Баабайшни тиихэдэ нам тээшэ бузар муухайгаар хараад, тонило саашаа, шамтай шамгүй гэжэ бадашаад, намдашни бага хүбүүн бии гэжэ хэлээ һэн (С. Ангабаев); орхил (гү, али хаял) даа саашань орхил даа юрэдөө (оставь, плюнь, брось): Тугаарһаа хойшо Оюуна энэ нүхэртөө заажа үгөө юм, харин яашье һургажа ядахадаа, энээнээ орхил даа саашань гэжэ хэлээ һэн (Ц.-Ж. Жимбиев); – Хаял даа саашань тэрээнээ, шал тэнэг амитан ха юм! – гээд, Бармид гараараа зангажархиба (Б. Мунгонов); зангаа (гү, али дураа) мэдэг саашаа ябаг лэ даа юрэдөө (ну и пусть себе поступает как хочет): Зангаа мэдэг саашаа гэжэ эхэнь тоохоёошье болишобо (Ч. Цыдендамбаев); унта саашаа орожо унтал даа (иди уж спать): – Эдеэлжэ садаа hаа, унта саашаа! – гэжэ Баярмаа зандаран, хүбүүгээ харааба (Г.-Д. Дамбаев); ябаха гээ һаа, ябыт саашаа ябагты, хэншье таниие баринагүй (если ехать, так уж поезжайте).