АБАХА

үйлэ ү. 1) ямар нэгэ юумэтэй болохо, гартаа бариха , ѳѳ рын болгохо, эзэлхэ, эзэмдэхэ : Тиигээд шулуу абаад, с ѳѳ рэм тээшэ шэдэнэ ; Ёндон минии тэмдэгые абажа, яаран уншаад, шарайнь гэнтэ барагад гэн харлаад, уруугаа хаража, дуугай зогсобо ; Абахадаа үнэгэнэй һүүлээр эльбэхэ, үгэбэл, үхэрэй хэлээр долёохо ; мэдээ абаха юумэ дуулаха, мэдээсэлтэй болохо : Удаань үнишье болоогүй байтар, баатарай үхэл ѳѳ р унаһан тухайнь мэдээ абаа һэмди даа… ; урьһаар абаха хожом бусаахаар юумэтэй болохо : Урьһаар абаһанаа түлэхэеэ бү хойшолуула ; бусаажа абаха тэхэрюулхэ, һ ѳѳ ргэнь абаха : Үгытэй ядуу зон шэнэ хууляар шиидхүүлжэ, баяд ноёдто алдаһан абхуулһан юумэеэ бусаажа абаа гү? ; тодожо абаха угтан абаха, хүлеэн абаха, тэрэ доронь хэхэ : Алексей Доржын үгэһэн монетэ дээшэнь шэдээд, доошоо унахадань, тодожо абана ; тушаажа абаха бэе дээрээ дааха : Тиимэ һэдэлгэ гаргаа һаатнай, хэнэйшье малые хуулита ёһоор гүрэндэ тушаажа абахабди ; дайлан абаха дайшалан эзэмдэхэ, эзэлхэ : Дайсанай түрүү линиие дабажа гараад, дайлан абаад, тогтон торонгүй, саашаа дабшанабди ; даажа абаха ѳѳ рынг ѳѳ харюусалгын болгохо : Гансал энэ тан шэнгеэр бододог хүнүүд томо ехэ тушаал даажа абаа һаа юун болохо гээшэб? ; түл абаха мал түрүүлхэ : Тиихэдэнь хонишод ехэ нооһо хайшалжа, олон түл абаха ; зүбш ѳѳ л абаха ямар нэгэ хэрэг үйлэ бүтээхэ эрхэтэй болохо, зүбш ѳѳ лдэ хүртэхэ, зүбш ѳѳ лгэхэ : Таһар хайнгаа фермые шэнэ байра байдалда оруулан, арбаад хоногһоо з ѳѳ хэ зүбш ѳѳ л абаба ; жэшээ абаха дууряаха, адли болохые оролдохо : Мүн ѳѳ һаалишад Намсалмааһаа жэшээ абажа, һүүлэй хахад һара соо һү һаалгаяа элитэ дээшэлүүлээ ; жэшээ абахада жэшээлхэдэ : … жэшээ абахада, нэгэшье га газар уһалжа таряа хэдэггүй… ; һамга абаха гэрлэхэ, айл болохо : Үгытэй хүн аад, баян айлай басага һамга абаха ушар манай буряадта үгы юм аабза ; мори абаха айлшадые угтажа, морииень сэргэдэ уяха : Ямар хэрэгээр тэдэнэй ерэһые тухайлжа мэдэбэшье, морииень абаха гэжэ гүйн ошобо ; нохой абаха хусажа, борожо байһан нохой хорихо : Нохойгоо абыт! – гэжэ Бата шанга гэгшээр ооглоно ; хараада абаха анхаралда абаха, һанаандаа хэхэ : Тиимэһээ эндэ хэлэгдэһэн ажаглал тануудые хараада абаха аабза гэжэ һанагдана ; урагша абаха хэрэгсээхэ, ѳѳ дэдэ тоолохо, тоомжолхо : …хэн минии үгэ урагша абаха һэм ; мэдэлдээ абаха мэдэлдээ оруулха, дүрэд ѳѳ абаха : Минии һанаа нугалха, намайе гартаа абаха, мэдэлдээ оруулха гээ юм байна ; хинамжада абаха а) тушааха, хааха : …Чита городһоо зугадажа гараһан туладатнай хинамжада абабаб ; б) ханаха, хиналтада абаха ; үһ ѳѳ г ѳѳ абаха хоро хүргэһэнэйнь түл ѳѳ харюугаа абаха : Тэдэ алууршадые хүсэхэ, үһ ѳѳ г ѳѳ абаха нэгэл мэдэрэл толгойдонь хүлгэһ ѳѳ р ; Теэд хэнһээ, хайшан гээд, юунэй түл ѳѳ харюугаа абахаяа ѳѳ р ѳѳ шье мэдэнэгүй ; хубаажа абаха хубаарилха, хүн бүхэндэ хүрт ѳѳ хэ : Үш ѳѳ арбан хоёр хайрсаг һомо хэрэгсэл хубаажа абаабди ; хэмжээ абаха үйлэ хэрэгтэ харюу болгон ямар нэгэ юумэ хэ х э, харюусаха : Али нэгэн хэмжээ абаха зон байгаа юм бэшэ гүбди? ; һанаһанаа абаха хүсэһэн ѳѳ бэелүүлхэ, һанаһандаа хүрэхэ : Энэ үедэ Бадма абгай һанаһанаа абабаб, тариһанаа хазабаб гэжэ нал нашан, налгай зулгы болоно ; хүсэ абаха тамир орохо : Ажабайдалай амисхаал сооһоо / Асари хүсэ абажа ерэхэб ; амяа абаха а) амилха, амилжа эхилхэ : Амяа абаһуулби… – гэжэ Толя арай шамай үгэл ѳѳ д, шулуун дээрэ һалд һуушаба ; б) хэжэ байһан ажалдаа багахан забһар хэхэ : Эдэ бүгэдынг ѳѳ хойно гаража амжаад, һанаагаа амараад, амяа абаад, эрьежэ харан гэһээнь, үдэшын боро хараан болошоод байба ; амияа абажа ядаха хүнд ѳѳ р амилха : Гэдэһээ хам тэбэринхэй, дүтын нарһанда түшэлд ѳѳ д, амяа абажа ядан байба ; амяа абангүй туха гү й , сүл ѳѳ гүй : Зон хүмнай амяа абангүй гүйлдэжэ харайлдажа, бүтээжэл байна ; мэдэжэ абаха мэдэдэг болохо, хадууха : Хэрбээ ушар, шалта гааниинь мэдэжэ абаа һаа, туһалжашье болохо байгаа ; унтаад абаха зали абаха, ойро зуура унтаха : Нойройнгоо диилэхэдэ, хана түш ѳѳ д, ябууд унтаад абаха юм ; бэшэжэ абаха тэмдэглэн бэшэхэ, буулгаха : Блокнодтоо бэшэжэ абаха юумэ олоогүйд ѳѳ дураа гутанги һууна ; ◊ бэеэ абажа ябаха бэеэ дааха , али нэгэ янзаар бэеэ харуулха , зүб ѳѳ р ябаха, гурим соо ябаха : Теэд бэеэ абажа ябажа шадахаяа болёод, хүнэй гарта ороод ябахада, юуншье һайн байхаб даа ; Мүн ѳѳ шье энэ үнэн зүрхэнэй х ѳѳ рэлд ѳѳ н дээрэ тиимэл һайхан һанаатай, сэбэрээр бэеэ абажа ябахын тухайда хэлсэжэ байна гээшэбди ; бэеэ абаха түбһэн юумэдэ орохогүй , н амһаа саагуур, наранһаа наагуур гэжэ бодохо : Хэншье туһалаагүй, булта бэеэ абаад байгаа ; гартаа абаха мэдэлдээ оруулха , эрхэ мэдэлдээ оруулжа эзэмдэхэ , үгэд ѳѳ оруулха : Энэ һуугшые гартаа абажа шадахагүйш гэжэ намда хэлэнэ гүш? ; Мүн ѳѳ хирэнь минии үетэн засаг гартаа абажа, бүхы юумэнэй түл ѳѳ харюусалгатай болохо ё һотой байгаа бэшэ гү? ; бэеэ гартаа абаха бэеэ бариха, тэсэжэ гараха : Теэд үбшэн баабай тухайгаа һанам саараа, гансата бэеэ гартаа абажа, түргэхэн хүл дээрээ бодобо ; унаһан малгайгаа абангүй сүл ѳѳ забгүй, байн тогтонгүй – ажаллаха тухай : Ажал хэрэгтээ унаһан малгайгаа абангүй оролдохо болонобди ; абаха танаггүй яахынш аргагүй, айхабтар муухай, хүндэ хэрэггүй : … абаха танаггүй архиншан боложо һалагша аа гү? ; аба гэхэдэ альгаа тодохо, үгэ гэхэдэ үтэр саашалха юумэ абаха дуратай, үгэхэ дурагүй байха : Таанадай үүлтэртнай иимэл ха даа: аба гэхэдэ альгаа тодохо, үгэ гэхэдэ үтэр саашалха, – гээд, Бүүбэй… үлэшэнэ ; 2 ) мүнгэ үгэжэ, юумэ ѳѳ рын болгохо : Эдэнэй дураар байгаа hаа, магазинай бүхы нааданхай абагты гэхэ ; 3 ) гаргаха, һугалха, мулталха : Буда хахад шэлэйнгээ таглаадаһа абажа, стол дээрэ байһан самсаалтай шэл стаканууд соо аягална ; 4 ) олзолхо : Байгалай эрьеһээ мал тажа абаһан эрдэни номин шулуу наймаатай Шобдогынь баян айл бэдэрнэ ; 5 ) тайлаха, мулталха : Холхойн унажа ерэгшэ мориной эмээл абаад, хорёогой газаа гаргажа шүдэрлэбэ ; мал гайгаа абаха малгайгаа тайлаха : Тиигээд моринһоо буужа, малгайгаа абаад, доро дохибо ; 6 ) хуулаха, хайшалх а , хиргаха, тайраха : Мария Антоновна бишыхан Коля ашынгаа үһэ абажа байба ; үһэ абаха хүнэй толгойн үһэ богонидхон тайраха, хайшалха : Мария Антоновна бишыхан Коля ашынгаа үһэ абажа байба ; нооһо абаха нооһо хиргаха : Даашынгаа хонидые хоролтогүй ондо оруулаад, нооһо абаха уялгаяа дүүргэһэн байхадань, эжыдээ омогорхобо… ; 7 ) ямар нэгэн мэдэрхэ эрхэтэнээрээ үнэр, амта, абяа обёорхо, мэдэрхэ : Дарма халта һэжэглэбэшье, нохойнгоо хусаагүйдэ холоһоо юунэйшьеб үнэр абаа гэжэ һанаад, урагшаа хэдэ алхаба ; абяа абаха дуулаха, соносохо : Дэлгэрэй абяа абаһан нохойнууд эндэ тэндэ хусалдаад, уданшьегүй абяагүйнүүд болошоно ; шуһа — най үнэр абаха а) шуһанай үнэр мэдэ р хэ : Тэдэнь шуһанай үнэр абажа, уланх а даһандал… ; б) шунахайрха ; эдеэнэй үнэр абаха эдихэ юум энэй үнэр мэдэ р хэ : …Морхоон …эдеэнэй үнэр абаа һаа, айлһаа гаража ошохонь үзэгд ѳѳ гүй юм ; һалхи абаха а) хүйтэндэ дааража үбдэхэ : – Газаа бү гарыт, һалхи абахатнайл! ; б) үнэр мэдэрхэ : Шулуунда хорёод алхам дүтэлэн, ябатараа, баабгай гэнтэ бодон гахайн һалхи абажа, гансата зогсошобо ; 8 ) абарха, аршалха, хамгаалха : Хэнтэг үбгэн Аламжада дайрагдан унаад, гэшхэжэ алахань лэ! Абыт! ; 9) нээхэ, онгойлгохо ; үүдэ абаха үүдэ нээхэ : Бататанай тээлнигэй үүдэ абажа, морёо хорёо соонь оруулхадань, далай арын хуһамаг сооһоо адууһанай үүрһэхэ дуулдаба .