ТЭЭШЭ

1. дах. ү. ямар нэгэн зүг руу, ямар нэгэ зүгтэ (в сторону кого-л., чего-л., по направлению кого-л., чего-л., к, в, на): Подполковник Эрих Шварц кабинет соогуураа һэгээ һэггүй ябуултан, үүдэн тээшээ харасагаажа, нюдэеэ туха соонь ониилгохо юм (Б. Шойдоков); гэр тээшээ гэртээ, гэрэйнгээ зүг руу (по направлению к своему дому, к себе домой): Ардан адуугаа бултыень тоолоод, гэр тээшээ һанаа амархан бүншүүлдэг бэлэй (М. Осодоев); уhанай заха тээшэ эрье руу (к берегу, на берег): Тэрэниие абажа, һалаа зоходожо, уһанай заха тээшэ залаба (Ц. Дон); бэе тээшээ бэедээ, бэе руугаа, өөртөө (к себе): Шариковые Минжур бэе тээшээ татажа, шэхэндэнь нилээд гашууншаг удхатай хараалай үгэ шэбэнэжэрхибэ (Ж. Тумунов); хажуу тээшээ хараад хэбтэхэ хажуушаа хараад хэбтэхэ (лежать на боку); ара тээшээ хүльбэрэн эрьехэ арагшаа хүльбэрхэ, нюрган дээрээ эрьелдэхэ (переворачиваться на спину); баруун тээшэ а) баруун гар тала руу (направо, вправо): Хоёр шэгтэй зам гарахадаа эхилээд зүүн тээшэ хараарай. Замын тэг дунда хүрөөд баруу тээшээ хараад гараарай; б) баруун зүг руу (на запад): Тиихэдэ энээнһээ баруун тээшэ һунаһан дайда далайн нюрууһаа мүн лэ тэрэ зэргэ үндэр байба (Ж. Тумунов); буруу тээшээ хараха нүгөө, эсэргүү тала руу хараха (смотреть в противоположную сторону): Автобус соо буруу тээшээ хараад ябахадамни бөөлжэдэһэмни хүрэдэг; б) ондоо тээшээ хараха, эрьелдэхэ (отворачиваться): Хажуудахи хүниинь залд гэһэн шэнгеэр гэнтэ татагад гээд, хүхэ сагаан болошоод һуутараа, буруу тээшээ хаража, удаан ханяаба (Б. Мунгонов); буруу тээшээ дэлhэтэй морин баруун тала руугаа унаһан дэлһэтэй морин (лошадь с гривою на правую сторону); hайн тээшэ һайн юумэн руу, һайн руу (в хорошую сторону, к лучшему): Дэлхэй дээрэ өөрһөөнь бэшэ хэншье иигэжэ бодоногүй, тиимэһээл һанагшаяа хэлэжэрхёо һаань, бүхы юумэн ондоо болошохо, һайн тээшэ хубилшаха һэн ха гэһэн шэнгеэр үзэгдэдэг шуу (Д. Эрдынеев); нэгэ тээшэнь шиидхэхэ али нэгэн тала руу шиидхэхэ, хубилхагүй шиидхэбэри абаха, ямар нэгэн шиидхэбэри гаргаха (решать в какую-л. сторону): Тиигэбэшье Дүүхэй эжытэйгээ нам дарууханаар хөөрэлдэхые, хуби заяагаа нэгэ тээшэнь шиидхэхые оролдоно (М. Осодоев); хоёр тээшээ а) хоёр эсэргүү тала руу, хоёр зүг руу (в разные стороны): Үүдэнһээ хоёр тээшээ үндэр сагаан шулуун хашаа болоно (Г. Цыдынжапов); б) иишээ тиишээ (туда-сюда): Зүүн захын дүрбэн һарлагые нэгэ шоно ээрээд, эжэл тээшэнь табинагүй, хоёр тээшээ ондого-сондого урдуурнь һүрэсэгөөнэ (Ц.-Д. Хамаев); хоёр тээшээ эритэй хоёр талаһаа хурсадхаһан (обоюдоострый): хоёр тээшээ эритэй сарбагар хутагаар хадхаха; хэдэн тээшээ ондо ондоо зүг руу, бүхы зүг руу (в разных направлениях): Горхон годирон бэдирэн, заримандаа хэдэн тээшээ һалаатан, бишыхан сүмхөөг, сөөрэм, эрьюулгэ болон урдана (Ц.-Ж. Жимбиев); алишье (гү, али хэдэн) тээшээ тэгшэ алишье тала руу адли, бүхы юумэндэ шадамар (во всех отношениях одинаковый): Нэгэдэхи бригадын хүн бүхэн хонишон механизатор болоод, хэдэн тээшээ тэгшэ, юушье хэжэ шадана ха юм (Ц.-Ж. Жимбиев); дуран тээшээ дураараа, зоргоороо, дура зоргон соогоо, хэнһээшье һурангүйгѳѳр (по своему желанию, самовольно); дура дуран тээшээ дура зоргон соогоо, хүн бүхэниинь дуратай руугаа (каждый по своему желанию, кто куда хочет); hураhан тээшээ ходол хэдэгээрээ, дадаһан зангаараа (по обыкновению): һураһан тээшээ буляалдаха; зүг зүг тээшээ зүг зүг бүхэндөө, шэг бүхэндөө, ошохо газар руугаа (в разные стороны): Нилээн орой болоһон хойно хурим түрын айлшад зүг зүг тээшээ тарабад; намар тээшээ намарай дүтэлхэдэ, ойртоходо, намарай ами ороходо (к осени, под осень): Байгша оной хабарһаа хэгдэжэ эхилһэн ажал намар тээшээ дүүрэһэн байгаашье һаань, нээлгын баяр мэдээжэ шалтагаанһаа боложо хойшолуулагдаа һэн (Б. Бадмаев); үдэшэ тээшэ үдэшэ багта, үдэшэ боложо байхада (к вечеру, под вечер): Саг үдэшэ тээшээ боложо, тэрэ отогтоо дүтэлөөд ябаба (С. Доржиев); бусаха тээшээ ерэһэн газар руугаа харихаяа, һөөргөө бусахаяа (в обратную сторону): Газаа намарай болоходо, / Ганганалдаан дуулдадаг. / Буурал ороной дууша шубууд / Бусаха тээшээ шамдадаг (Г. Чимитов); үбгэрхэ тээшээ үбгэржэ эхилхэдээ (к старости): Үбгэрхэ тээшээ энэмнай дэмырбэ, хиирэбэ гү гэжэ гайхалсаа (Ц.-Д. Хамаев); наhатай тээшээ тоологдохо наһатай гэжэ тоологдохо. (относиться к людям старшего возраста): Урдань гушаадтай болоhон хүн наhатай тээшээ тоологдожо, залуушуулай hүниин нааданда ябахаяа болидог hэн (Л. Линховоин); илалтаhаа илалта тээшэ нэгэ илалтаһаа нүгөө илалтада (от победы к победе).