СЭЭЖЭ

1. юум. н. 1) хүн ба амитадай бэеын бэлхүүһэн, хүзүүн хоёрой хоорондохи хуби, мүн досоохи хүндынь, үбсүүн (грудь, верхняя часть передней стороны туловища, а также полость этой части туловища): Тиигээд сээжэдэнь шэхэеэ няажа шагнахадань, бүлбэнүүр жаахан зүрхэнэйнь һулаханаар сохилхо мэдэрэгдэбэ (С. Цырендоржиев); Мүнөө һая дэлбэршэхэеэ, тэһэршэхэеэ байһан сээжэнь, хиигээ табижархиһан бүмбэгэдэл, гансата хооһоржо, һалд гэшэбэ (Г.-Д. Дамбаев); сээжэ үбсүүн хүн ба амитадай бэеын бэлхүүһэн, хүзүүн хоёрой хоорондохи хуби (грудь); сээжээ гэдылгэн ябаха гадайгаад ябаха, үбсүүгээ урагшань түлхылгэн ябаха, үбсүүгээ хүрхылгэн ябаха (ходить гоголем); сээжэ дүүрэн амилха гүнзэгыгөөр, дороһоо абажа амилха (дышать полной грудью): Сэбэр һайхан агаараар сээжэ дүүрэн амилжа, хүдэр һайн буу зэбсэг дуран соогоо эдлэжэ, хайнгай тайгын хэшэгтэ хүртэжэ, одоо жаргаха һэн бэлэйб, теэд… (С. Доржиев); сээжэ соо хэршэгэнэлгэ уушхан соо хэршэгэнэлгэ (клокотание в груди); сээжэ сэрхэг һэргээхэ үбсүүгээ һэрюусүүлхэ (освежать грудь – о ветерке); сээжээ үбдэлгэ сээжэ үбсүүнэй бажуугдалга, хаагдалга, зүрхэнэй үбшэн (грудная жаба); сээжээ абтаха мориной сээжэдэ гэмтэл боложо, хүлыень дохолуулха (заболеть грудной болезнью – о лошади): Суута хурдан энэ морин сээжээ абтажа, найрай урилдаанда түрүүн ерэхэеэ болиһон юм (Д. Батожабай); сээжэ бэе а) хүнэй бэеын бэлхүүһэн, хүзүүн хоёрой хоорондохи хуби (торс): «Одоо энэмни намтаяа инаглахаяа, намаяа баясуулхаяа һанаа алтай», гэжэ эхэнэр абьяасаа, дурлалаа хүсэд алдаагүй Норжомын таамаглахатайнь адли зүрхэниинь зөөлэхэнөөр ёг гээд, сээжэ бэеэрнь халуун долгин шэшэргэнүүлэн үнгэршэбэ (С. Цырендоржиев); б) элдэб аргаар бүтээһэн хүнэй толгой ба үбсүүн хэрэтэрхи хубиин уран баримал (бюст): Баянгол һууринай клубай хажууда уран барималша Баир Сундуповай бүтээһэн дүрбэн ажалай геройнуудай сээжэ бэенүүд табигдаба; сээжэ үндэр морин хүрхэгэр үбсүүтэй морин (высокогрудый – о коне с тяжёлой рысью); хүнды сээжэ үбсүүнэй хүнды (грудная клетка): Зүрхэм амаараа гарахаа һанаһандал хүнды сээжэ соом түшэгэнэнэ, амаа ангайшанхай, бүтэдэг үбшэнтэй юумэндэл хииганажа байгаад дээрэ дээһээнь амилнаб (С. Доржиев); сээжэдэ нэнгэхэ үбсүүндэ няалдаха, налаха (прижиматься к груди): Тэрэмни харюугай орондо сээжэдэмни нэнгэжэ, толгойгоо һэжэрһэндэл болоо һэн (З. Гомбожабай); 2) шэлж. сэдьхэл, зүрхэн (сердце): Сээжэнь ямаршьеб дулаахан, зөөлэхэн долгёор булгилан дүүрэжэ, Доржимада ямар нэгэн тон шухала, энээнһээ урда нэгэтэшье хэлэжэ үзөөгүй үгэеэ хэлэһэйб гэжэ һанаба (К. Цыденов); сээжэ зүрхэн (гү, али сэдьхэл) сэдьхэл, хүнэй мэдэрэл һанаан хоёрой һүлдэ, мэдэрэлгын һаба (сердце, душа): Батуевай үгэнүүд сээжэ зүрхыень хурса хутагаар зүһэжэ байһандал дуулдаба (Д.-Д. Дугаров); Хэды тиибэшье, тэдэ хоёрой сээжэ сэдьхэл соогоо ямар һайхан дурлал, ямар үндэр хүсэл сэсэглүүлжэ ябаһые таажа шадаа аал? (Ч. Цыдендамбаев); сээжэ һанаан баруун бур. бодол һанаа, һанаа бодол (дума); сээжээ уйдана зүрхэн шэмшэрнэ (сердце щемит); сээжэ онгойхо досоо һэб гэхэ, уушхарха, хүнгэн болохо (чувствовать облегчение); сээжэ тэниихэ һанаагаа амарха, тайдхарха, досоо тэниихэ (обретать душевный покой); сээжэ дотор бөөн хара юумэтэй байха сэдьхэл хүндэ байха (быть с камнем на сердце); уужам сээжэтэй уужам сэдьхэлтэй, зондо һайн, хара һанаагүй, сагаан һанаатай (великодушный); сээжэ зүрхэнһөө үнэн зүрхэнһөө, сэдьхэлэй оёорһоо (от всего сердца, всем сердцем); сээжын оёорһоо сэдьхэлэй гүнзэгыһөө, оёорһоо (из глубины души): Хоолойнь зөөлэн аад, бардаасатай хонгёо, аялга дууниинь сээжын оёорһоо долгисон гаража, бултанайхиһаа онсо илгардаг бэлэй (М. Осодоев); сээжэ соонь түймэр шатажа байгаашье һаань, утааень хамараараа гаргахагүй байха сэхэ хэлэхэгүй, сэдьхэлээ нюуха (быть очень скрытным, таить в себе); 3) ухаан, оюун; хадууса, хадуудаг һанал (разум; память): Сэсэн сээжын хүнхи соо / Бүрилдүүлжэ байжа бэшэгшэб, / Ухаан бодолой гүнзэгы соо / Урилдуулжа байжа гүйлгэгшэб (Б.-Б. Намсарайн); Гансал тэмсэхэ, тэмсэхэ хэрэгтэй гэжэ бүхөөр сээжэдээ хадуугаа һэм (Ц. Шагжин); 4) hамган дэгэлэй хормойhоо дээшэнхи, амяараа эсхэгдэдэг хубинь; һамган дэгэлэй сээжэнь уташагаар, ууса нюрган дээгүүр гарахаар хараалагдан эсхэгдэдэг hэн. Сээжэнь урда таладаа гансал энгэрэй нарин хүбөөhөө бэшэ гоёолтогүй юм; һамган дэгэлэй сээжын урда тала ба урда хормойнь миин лэ гоё, hайн бүдөөр оёгдодог hэн (лиф женской шубы): Удаан маргажа байнгүй, хүбүүгээ эхэтэйнь орхёод, хонидоо хүндэ захяад, сээжэдээ тарбаган дотортой дэгэлээ, жандаан оройтой тойробшо малгайгаа үмдөөд, … холые зорижо гараба ха (Н. Очиров); 5) шэлж. ямар нэгэн юумэнэй урдахи тала, эбэр (передняя часть чего-л.): Тугаарай хабсагайн сээжэдэ шэргүүсэлдэн байһан манан хөөрэн тунажа, оройдонь һууһан ганса нарһанай орой улаан шара үнгөөр туяатан байтараа, удааханаар алтаржа эхилбэ (А. Жамбалдоржиев); 6) шэлж. сэлюун, дэлюун, элдин уужам дайда (лоно; просторы морские): Хада уулатай хангай үргэн тайгада хүсэтэ һалхинай буухые, салуу уужам сээжэтэй далай дээрэ шуургата бороогой ордоһолхые сохом зүгнөөл даа энэмнай (Б. Мунгонов); ○ сэдьхэл, үбсүү гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. элирх. үүргээр хэрэгл. урда талын, урдахи (передний); машинын сээжэ тала машинын моторой хабхаг (капот автомашины); сээжэ дэгэл сээжэдэнь досоо талаhаань арhан дотор хэhэн, хормой таладань хүбэн табиhан дэгэл (утеплённый мехом до половины женский халат): Арбан гурбаяа оруулжа байhан Дари басаган нэгэтэ Нима дарханайда гүйжэ ошоод: «Янжама хээтэй тарбаган дотортой сээжэн дэгэлыетнай эринэ», – гэбэ ха (И. Тугутов).