СЭДЬХЭЛТЭЙ

1. тэмд. н. ямар нэгэн зантай, абаритай, шэнжэтэй (имеющий какую-л. черту характера): Би Кузнецов мэтэ үхибүүн сэдьхэлтэй, онтохон бүхэндэ этигэхээр юрэ борын хүн бэшэб (А. Ангархаев); һайн сэдьхэлтэй, һайхан сэдьхэлтэй һайн зантай, сагаан һанаатай, туһамарша һайн (добрый, с прекрасной душой): Һамганайнгаа түрэлхидэй хүндэхэн байдалтай болоходонь, туһалха гэжэ шиидэһэншни һайн сэдьхэлтэй хүнэй ябадал гээшэ (Д. Эрдынеев); Жарантай үбгэн аман дээрээ аляа наадаша, һайхан сэдьхэлтэй, һайн зантай, сэхэл гэхэдэ сэхэ хүн байгаа юм (Х. Намсараев); сагаан сэдьхэлтэй үнэн сэхэ, сэхэ зантай (искренний): Өөрынгөө нүхэдтэ сагаан сэдьхэлтэй, дайсанда хара, минии нюур шэнги сэдьхэлтэй ябаха хэрэгтэй (Ж. Тумунов); арюун сэбэр сэдьхэлтэй, тооһо хирэгүй сэдьхэлтэй һайн һанаатай, үнэн сэхэ, хайхардаг, хайрладаг (с чистой душой): Иимэ хүйтэн шэмэрүүн дайдада энэ Дагба мэтын арюун сэбэрхэн сэдьхэлтэй эдиршүүд хэды олон бэ! (Ц. Шагжин); (дэлгэр) уужам сэдьхэлтэй бага зэргын юумэнһээ гажардаггүй, зондо һайн, хара һанаагүй, сагаан, сагаан һанаатай (великодушный): Юуб гэхэдэ, хүн бүхэн дэлгэр уужам сэдьхэлтэй ябаха ушартай гээшэ ха юм (М. Осодоев); зөөлэн сэдьхэлтэй номгон зантай; энэрхы зөөлэн, хайрладаг, хайхардаг (благодушный; мягкосердечный, жалостливый): Партийна эмхиин секретарь зөөлэн сэдьхэлтэй аад, түрүүлэгшэтэй үлүү юумэ хөөрэлдэхөө анханһаа зайсадаг һэн (М. Осодоев); уян сэдьхэлтэй хайхардаг сэдьхэлтэй, зөөлэн зүрхэтэй, хайрлажа зободог (сердобольный): Эсэгынгээ иимэ түргэн хубилашаһаниие, уян сэдьхэлтэй болошоһониие тэрэ бүтүүхэн гайхаад, мүн баясаад абаба (С. Цырендоржиев); энэрэнгы (гү, али нимгэн) сэдьхэлтэй хайхарамжатай, хайрлааша, энхэрэлтэй (гуманный): Би энэ һайн зантай, һаруул ухаатай, нимгэн сэдьхэлтэй багшынгаа урда зүрхэеэ доһолгонгүй байжа шадахагүй байгаа һэм (Ц.-Д. Хамаев); боди сэдьхэлтэй хүн амитанда ехэ хайрлангяар хандадаг, туһалха хүсэлтэй; һайн һанаатай, сагаалмар (милосердный; добродушный): Тэдэнээр Семён Грицов гэжэ хасаг, ёһотойл боди сэдьхэлтэй хүн, ябалсаһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); сэхэ (шулуун) сэдьхэлтэй сэхэ зантай, сэхэ хэлэдэг, харюугаа халгадаггүй, сэхэ сэбэр, үнэншэ, үнэн сэхэ, шударга (прямодушный, прямолинейный, честный); муу (гү, али хара) сэдьхэлтэй хара һанаатай, һэшхэлгүй муухай, мэхэтэ муухай (подлый, коварный): Муу сэдьхэлтэй инспекторэй зобоохо туляахада, тэсэхэеэ болиһон хүбүүд тэрэниие сүлөөдэ баряад таһа сохижорхиһон юм (Ч. Цыдендамбаев); Харата хэрэгээ бэелүүлһэн хара сэдьхэлтэй, хоёр хүлтэй арьяатан этэгээд бушуухан эндэһээ холодобо (Б. Мунгонов); шэрүүн хүйтэн сэдьхэлтэй хатуу, хайра мэдэхэгүй шэрүүн, хэрзэгы (безжалостный, чёрствый): Юрэдөөл, амиды амитаниие хайрлаха гэжэ мэдэхэгүй, шэрүүн хүйтэн сэдьхэлтэй хүн хаш даа (Б. Мунгонов); хатуу сэдьхэлтэй болохо шэрүүн зантай болохо, хатуурхадаг болохо, энэрхэ шанаргүй болохо (черстветь душой); шунахай сэдьхэлтэй хомхой, хобдог, хомхой хобдог, садаха дэбтэхэгүй, хумхи (корыстолюбивый, жадный); сэдьхэлтэй болохо а) дурлаха, инагай мэдэрэлдэ абтаха (влюбляться): Үбгэниинь нюргаяа гарашаһан айбала юм. Манай сэдьхэлтэй болоһые мэдээд, золигшни һамганһаа бүришье холодохоёо болишоо (Ч. Цыдендамбаев); б) дадаха, һураха (привязываться); 2. хэлэгшын үүргээр хэрэгл. һанаатай байха, һэдэхэ (п омышлять о чём-л., намереваться): Бусаха сэдьхэлтэй гүш?