СЭБ I

шангадх. част., сэ- гэһэн үзэгүүдээр эхилһэн үгэнүүдтэй суг хэрэгл. (усил. част. к словам с начальным сэ-): Тиибэшье, тэдэнэй нүхэсэл, дуран үшөөл мүрлэгдөөгүй саб сагаан саһан, шунгаагүй сэб сэгээн уһан мэтэ һэн (А. Ангархаев); сэб сэнхир гүнзэгы сэнхир, үдхэн сэнхир (насыщенный голубой): Сэб сэнхир сэбэр һайхан / Сэсэгүүд намтаяа зугаалжа / Согтой гоёхон ябаа һэн (С. Ангабаев); сэб сэхэ а) нэгэшье годиронгүйгөөр, хажуу тээшэ болонгүйгөөр (прямо, не сворачивая): Иигэжэ байтарынь булангай саанаһаа сула һайн хубсаһатай, үндэр томо бэетэй хүн түргэ түргэн алхалан, тэрэнэй урдаһаа сэб сэхэ ерэбэ (Ц. Шагжин); б) жаахашье годирдоггүй (очень прямой, без малейших изгибов): Наранай нилээд дээрэ гараhан хойно Хорло ажалаа дүүргэмсээрээ, шарга дээрэхи мантан хоорбо түлхижэ, саhан дээрэ унагаагаад, гэртээшье хүрэнгүй сэб сэхэ голой бургааhан тээшэ сараа бүншүүлбэ (Г.-Д. Дамбаев); в) об-тобгүйгѳѳр, халтантуулангүйгѳѳр сэхэ, саагуур тойруулангүй, далда нюусагүйгөөр (открыто, откровенно, без обиняков): Сэб сэхэ хэлэхэ болоо һаа, ондоошье нэгэ шухала шалтагаан намда баһал байха (Ч. Цыдендамбаев); г) үнэн, лабынь, үнэн юумэн (правда): Би танда сэб сэхыень хэлэһүү, зүбшөөхэ гүт?; сэб сэхэ харгы годироогүй, һомондо, шугамда адли харгы (прямая дорога): Хүнгэн машина поли аладлан гараад, хамагай саанахи эгээ ехэ таряалангай урда хажуугаарнь эрьежэ, хадын үбэр өөдэ үгсэһэн нариихан аад, сэб сэхэ харгыгаар шадал мэдүүлэн табилуулжа, мала малагар толгойдо гаража зогсоно (Ж. Тумунов); сэб сэхэ гэтэхэ далдираагүй нюдөөр шэртэхэ, нюдөө һалгаангүйгөөр хараха (смотреть прямо, не отводя взгляд): Урдаһаань, хурса хара, ууртайшаг, ууртайшагшье бэшэ, харин тон ехээр эсэһэн нюдэн сэб сэхэ гэтэнэ (Ч. Цыдендамбаев); бэеэ сэб сэхээр бариха нюргаа тэниилгэхэ, ядайха, гадайха (приосаниваться, держать спину прямо): Үндэр нариихан бэетэй Алексей, хэзээ хэзээнэйхидээл, бэеэ сэб сэхээр баряад, хоёр тээшээ ходо харасагаан ябана (Ч. Цыдендамбаев).