CҮМЭ

ү МЭ, сүм, сүмэр, сүмэрэ шангадх. ү. һэтэ, соо, ходо (насквозь): Тархай ехээр сухалдажа, тэдэ зараса богоолнуудтаа үхэрэй хашаа соо абаашажа, энэ бузар үхибүүе хаяха, үхэртэ сүмэ мүргүүлжэ үхэг гэжэ захирба (Ц. Шагжин); сүмэ харбаха соо харбаха (простреливать): Һүүдэр газарай саһанай хайлаагүй һэрхиижэ хэбтэхэдэ, ягаан хүхэ дэльбэтэй, шаб шарахан нюдэтэй ургыхан хүсэд гэдээгүй шахуу газарай хүрьһэ сүмэ харбан гарашадаг (С. Цырендоржиев); Тэндэхи үсөөхэн үгэнүүд зүрхынь сүмэ харбашаба (Ц.-Д. Хамаев); сүмэ сохихо соо сохихо, соороторнь шааха, һэтэлхэ, хүреэлэлгэ дабаха (пробивать, пронзать): Сүмэ сохижо гарана аабзабди, теэд хайшаа ошолтойб, харгы хаана юм? (Б. Санжин, Б. Дандарон); Заахан хара майханайнь дүрбэн зүг тээһээ сүмэр сохижо ороһон, соорхой нүхэн бүхэндэ нюдэеэ тогтоохо бүридөө уур хорониинь ехэдэжэ, урал дээрэнь байһан домбогор шархань шэшэржэ захалаа һэн (Д. Батожабай); сүмэ хадхаха соо хадхаха, хурса үзүүрэй нүгөө тээшээ гаратарнь хадхаха (протыкать, пронзать): Нэгэтэ намһаа 7–8 аха баян хүнэй хүбүүн минии хуушан хубсаһые дорой үзэжэ, һэбэрэг хуушан хүдэһэн үмдыемни хургаараа сүмэ хадхажа, наадалаа һэн (Ц. Шагжин); сүмэ буудуулха соо, шобто һомондо оногдохо (быть простреленным навылет): Һүбээгөө сүмэ буудуулһан хоёр хүндэ танк бэе бэеэ абараад, үхэхынгөө урда таалалдаһандал тогтошоһон хэбэртэй (Ж. Тумунов); сүмэ гэшхэхэ биса, низа гэшхэхэ (истаптывать, растаптывать); сүмэ бууха хамхарха, хамхаран унаха, сүмэрхэ (обваливаться); сүм һүрэхэ түригдэжэ эбдэрхэ, сүмэрхэ, хэмхэрхэ (прорывать – о плотине); сүмэ хараха нэбтэ хараха, соо хараха (пронизывать взглядом, сверлить глазами): Гансал тэрэнэй нюргые сүмэ хаража һууһан эзэнэйнгээ мүльһэн шэнги хүйтэн нюдэдэй харасые хододоо мэдэрэн жэхыжэ һуудаг һэн (Ц. Шагжин); сүмэрэ бутара һамна, үлти, зада (совсем, в прах, напрочь): Тэрэ үеын нэгэ үдэр Зээрэнтын түрмын газаа пэгшэгэр олон хүн зон хамтаржа, амидыгаар үхэшэһэн юм шэнги, һүр һүлдэеэ зайлашаһан түрмын һахюулшадые барижа абаад, түрмын үүдэнүүдые сүмэрэ бутара сохин нээжэрхибэ (Х. Намсараев).