ҮҮДЭ(Н)

(н) 1. юум. н. 1) орохо гарахын тула зорюута ханада гү, али харшада үлөөгдэhэн зай болон тэрэниие хаадаг хаалта, орохо гараха хаалга (дверь, ворота): Мүльһэтэжэ жэбхэндэшэһэн модон үүдэн хүндөөр нээгдэбэ (Ж. Тумунов); үүдэ үрхэ орохо гараха хаалганууд (двери): Өөһэдынгөө юумэ буса хүнһөө нюужа далдалжа, үүдэ үрхын саана хэхэ хэлсэхэ юумэ манайда үгы (Ч. Цыдендамбаев); дабхар үүдэн гадар, дотор хаалга, газаа тээхинь түмэр, зосоохинь – модон хаалга (двойная наружная дверь); хашаагай үүдэн хашаагай хаалга (ворота): Теэд мүнөөхи хажар абяата хашаагай үүдэн хахинан хаагдажа, Дагбые тогтоон байлгаба (Ц. Шагжин); ябаган үүдэн харшын багахан хаалга (калитка): Ябаган үүдэн Баршуудхын хамарай урдуурхануур хаагдажа, үнөөхи зараса ноёной унтадаг таһалгада бүмбэлзэн ороод, Баршуудхаһаа айһандаа үгэеэ хэлэн ядажа, доро дохисогоожо байба (М. Осодоев); үүдэ мүргэхэ а) хаалгада духаяа сохихо (удариться лбом об дверь): харанхыда тэмтэржэ ябаһаар үүдэ мүргэхэ; б) шэлж. хүнэй гэртээ үгы байхада ерэхэ (не застать кого-л. дома): Баруун айлай үүдэ мүргөөд ерээб; үүдэ нээхэ а) хаалга онгойлгохо (открывать дверь): Үбгэн Соколов багса түлхюурнүүдые хангиргаһаар, амбаарайнгаа үүдэндэ ерээд, орёо оньһотой гадар, дотор суургануудтаяа нилээн носолдожо, хүндэ үүдэ нээбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); б) шэлж. эхилхэ, үүдхэхэ, захалха (открывать путь к чему-л., начинать); баялигай үүдэ нээхэ баяжажа эхилхэ (открывать путь к богатству); үүдэ тоншохо хаалга наяргаха (стучать в дверь): Малгайгаа абаад байхадаа, юуншье бологшо гүбэ гэжэ сээжэ дүүрэн амилһанай һүүлдэ, аалиханаар үүдэ тоншобо (Ч. Цыдендамбаев); үүдэ дэлихэ хаалга нээхэ, онгойлгохо (распахивать дверь): Хойнохи хүниинь таһалгын үүдэ дэлеэд үгэбэ (Б. Шойдоков); үүдэ эбдэхэ хаалгын замагые эбдэхэ (взломать дверь); үүдэ буляалдаха хаалгада түрүүлжэ орохын тула түлхилдэхэ (толкаться в дверях); үүдэндэ дайралдаха (гү, али мүргэлдэхэ) хаалгын хажууда һанагдаагүйгөөр уулзалдаха (столкнуться в дверях); үүдэндэ зогсохо хаалгын хажууда байха (стоять в дверях): Баатар үүдэндэ зогсожо, Галя сэхэ эсэгынгээ хажууда ерээд, шэхэндэнь нэгэ юумэ шэбэнэнэ (Х. Намсараев); үльгэрэй үүдэ нээхэ үльгэр хөөрэжэ эхилхэ (начинать рассказывать улигер); үхэлэй үүдэн дээрэ үхэлэй богоһо дээрэ, үхэл амидын эрмэг дээрэ (на пороге смерти): Үхэлэй үүдэн дээрэ ерэһэнээ Балдан яаха аргагүй мэдэрбэ (Ц.-Д. Хамаев); 2) багахан хаалга (дверца печки, автобуса, кабины): Жолоошодоо уршышаһан гурбан солхооб һарбайнгаа баярые хүргөөд, тэрэ кабинынгаа үүдэ нээбэ (К. Цыденов); пеэшэнэй үүдэн пеэшэнэй амһарые хаадаг багахан түмэр хаалга (дверца печки): Тэрэ шалгалтаар ябаһан хүн эндэхи нэгэ айлай пеэшэнэй үүдэ заһажа оробо (Ц.-Ж. Жимбиев); 3) үдэшэндөө шагаабариие хаадаг хабтагай модон, халхабша хаабари, хаалта, хаалга (створка ставней): Зүүн сонхынь халхабша үүдэн хаагдаагүй зандаа, шэбхэнь уйдхартайгаар хахинана, сэдьхэлэй хүбшэргэй дайрана (С. Доржиев); 4) хууш. һэеы гэрэй һэеыгээр хэһэн һэхэгдэдэг хаалга (кошма, закрывавшая вход в юрту): һэеы гэрэй угалзатуулан гоёожо шэрдэһэн үүдэн; зүб үүдэн гэртэ ороходо һэеы үүдэнэй баруун гар талын хахад зай (половина дверного проёма со стороны правой руки); буруу үүдэн гэрһээ гарахада мүн лэ үүдэнэй баруун гарай талань (другая половина проёма при выходе из юрты); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. урда талын, үүдэндэ адли (передний, похожий на дверь); үүдэн сүмэ хабсагайда бии болоһон үүдэндэ адли сүмэ гараһан нүхэн, доторнь субарга бодхоожо мүргэдэг (похожее на ворота отверстие в скале, там строят субурган и молятся); үүдэн шүдэн юумэ хазадаг дээдэхи дүрбэн ба доодохи дүрбэн шүдэнүүд (резцы, передние зубы): Тэндэ ажаллажа байһан хүдэлмэришэдые харахада, … үүдэн шүдэниинь сайбагад гэжэ харагдахаһаа бэшэ ялайха сайха юумэ оройдоошье байдаггүй бэлэй (Х. Намсараев).