ҮРГЭ(Н) II

Н) юум. н. 1) хүн, амитанай толгойн аманһаа доодохи хэсэг (челюсть; подбородок): Тэрэнэй үргэн дээрэхи үрбэгэрхэн һахал һэбшээ һалхинда хиидэн байна (Д. Батожабай); дээдэ үргэн хохимойн нюур талын дээдэ шүдэнүүдэй оршодог яһан (верхняя челюсть); үргэ тархи заалаха амитанай үргые толгойһоо һалгааха (отделять нижнюю челюсть от головы при разделке туши); үргөө зууха (гү, али хабшаха) а) шүдөө хабшаха, зууха (сжимать челюсти); б) шэлж. абяа аниргүй болохо, анираа хатаха, аагаhа үмхэхэ (≈ воды в рот набрать): Y ргөө хабша!; ута үргэтэй а) урагшаа түглыһэн үргэтэй (с выступающим подбородком); б) шэлж. хэлэрхүү амархуу, ута хэлэтэй (с длинным языком); 2) шэлж. хооһон шашаан, хэндэшье хэрэггүй шашалдаан, зай забһаргүй хѳѳрэлдѳѳн (разговоры, болтовня); үргэ аман (гү, али хэлэн) а) хооһон шашаан, шашалдаан (болтовня): – Хоб хошоор хоол хэдэг, мунгалгын дуугаар муугаа гаргадаг ажалгүй лодырь, хобууша хобдог һамгадай үргэ аманһаа айба гүш? (Б. Мунгонов); Будамшуу хүбүүн Оюун хүүхэнтэй хоёр гурбан үгэ андалдаад байхадаа, энээхэн басаган үргэ хэлээршье ядаха хүн бэшэ гэжэ мэдэбэ (Ц. Шагжин); б) нюурай доодо хуби (нижняя часть лица): Онгоёо оруулжа, үбдэгэлдэн һууһан бөө муухай нюдөө эрьюулэн хёлойлгоод, үргэ амаяа һориилгожорхиһон юумэ бодожо ерэбэ (А. Бальбуров); үргэ аматай дуугарха дуратай, хэлэрхүү, хэлэ аманда шуналтай (болтливый): Һаалишад үргэ аматай гэжэ суутайшье һаа, шэнэ түрүүлэгшын аалин даруу зантай хадань, ехэл дүмэжэ хөөрэлдэнэ даа (Ц.-Ж. Жимбиев); үргэндэ орохо үхибүүдэй хэлэндэ орохо, юумэ хэлэжэ эхилхэ (начинать говорить – о детях): Үхибүүнэй удаан үргэндэ орожо ядахада гү, али муушагаар дуугардаг һаань, дасанай түлхюурээр «амыень нээхэ» гэжэ ёһо байдаг; үргөө (гү, али үргэ амаа) хурсадхаха хошогнохо, энеэдэ гаргаха, шоолохо, шүүлэхэ, хэлээ бүлюудэхэ (зубоскалить): Эндэ хэдэргэ хэлэ, үлирбэ үргэ хурсадхахаһаа бэшэ, хэхэ юумэ шамда үгы (Ч. Цыдендамбаев); Эндэ тэндэ үгэ хэлэн элбэгжэжэ, үли түбхэ юумэндэ үлөөбхилжэ байдаг хурса хушуутай хүнүүдэй үргэ амаа хурсадхажа байһан үе бэлэй (Х. Намсараев); үргөө талхидаха дэмы шашаха (≈ молоть языком); үргэндөө торохо а) юугээшье хэлэжэ байһанаа ойлгохоо болихо (запутываться в своих собственных словах); б) хоб жэб соо төөрихэ (запутываться в сплетнях); үргэ шагнаха хүнүүдэй шашаа, хөөрэлдөө шагнаха (слушать чьи-л. разговоры, болтовню): Бадма абгай тэндэ үргэ шагнаха гэжэ бэлтышоод, шогнолзон һууһан Халзан тээшэ хаража… (Х. Намсараев); үргөө (гү, али үргэ амаа) дэлгэхэ хушуу холбохо, зугаалшаха, шашажа орохо, шалижа орохо, ута унжагараар юумэ хэлэхэ (затевать длинные разговоры, разболтаться): Тэрэ үнгэрһэн үдэшэ Мэдэгмаатай үргэ амаа дэлгээд гараха гү гээд, газаань хүрэжэ ерэхэдээ, сонхоорнь танигдаагүй эрэ хүнэй һуухые харажархёод, юундэшьеб зуг татан зогсошоо юм (А. Ангархаев); үргөө (гү, али үргэ амаяа, үргэ хэлэеэ) бүлюудэхэ, үргэ хэлэеэ наймаалха, үргэ хэлэнэй шалаа гаргаха үгэ дэлгэхэ, шашаха (≈ лясы точить): Гэбэшье Моходой Кузнецовой хөөрөөн сооһоо олыень мэдэхэшье аалам, теэд үргэ бүлюудэхэһээ ямар аша туһа гарахаб (А. Ангархаев); – Нарилжа ябаарайш, эндэшни хоб хэлсэжэ, үргэ хэлэнэйнгээ шалаае гаргаха дуратайшуул олдохо байха (К. Цыденов); үргэ аманда (гү, али амаар) хурса хадхуу хорон хэлэтэй (острый на язык); үргэ амаяа хабирха шүдэ амаа бүлюудэхэ, харааха (≈ точить зуб): Намда ходо юундэ нюдэ шүдөө үзүүрлэжэ хурсадажа, үргэ амаяа хабирна гээшэбши? (Х. Намсараев); үргэндэ (гү, али үргэ аманда) бэрхэ, үргэ аманда абааштай дуугарха дуратай, хэлэрхүү, хэлэ аманда шуналтай (словоохотливый, болтливый, говорливый): Манай эсэгэ, нээрээшье, үргэ хэлэндэ бэрхэ, заргаша хүн юм һэн даа, хөөрхы (С. Цырендоржиев); үргэ аман болохо шашаха, шалиха (болтать): Y ргэ аман бү боло!; үргэн долдой шогтой зугаатай хүн (балагур); 3) шаргын ула, һолжордог хубинь (полозья): Бургааһанда бэеэ һабардуулһан азарга бүришье үлүүсэ зэрлигтэжэ, шаргын үргэ үдьхэлжэ ябаад харайба (М. Осодоев); үргэ матаха шаргын ула нугылгаха, дугылгаха (гнуть полозья): Саг үнгэргэжэ миин һуугаагүй, хоёр бүдүүн хуһа асаржа, шаргын үргэ матажа, бэлэ юумэндэ нахииха хяарахагүй шарга дархалаа (Ц.-Д. Хамаев); хайшын үргэн хайшын юумэ хайшалдаг эритэй хубинь (режущие части ножниц).