ҮРГЭ(Н) I

Н) 1. тэмд. н. 1) хүндэлэн тээшээ хэмжээгээрээ ехэ, нэгэ хажууһаа нүгөө заха хүрэтэр нилээд зайтай, уужам, уудам, дэлгэр, элдин, нэлэнхы, зэнхэгэр, дэлюун, нэмжээ, салуу, далбагар, дэлбэгэр, налбагар, халхагар, дарбагар, нарбагар (широкий, расширенный): Тэндэ зосоогуураа абар-табар һөөг бургааһатай үргэн тэгшэхэн талын дунда жэрэгэр олон бухалнууд үетэн харагдана (Х. Намсараев); үргэн дэлюун (гү, али уужам, нэмжээ) дэлгэр, нэлэнхы (просторный, обширный): Түрэл Буряад ороноймни үргэн дэлюун тала дайда хододоо һайханаар, зүрхэндэ дулааханаар, илдам хонгороор үзэгдэдэг (Ц. Шагжин); Олон зуун мянган сүрэг мал үргэн уужам талануудые бүрхөөнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); Үргэн нэмжээ тала дайда нэгэл жэгдээр жиияхадал гэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); үргэн гудамжа уужам, ута, сэхэ, мухар бэшэ гудамжа (проспект): Метрогоор «Чёрная речка» станцида хүрѳѳд, газар дороhоо гараад, үргэн гудамжаар гэшхэл жэ ябатарни, шэбэнүүр бороо шэнхинэшэбэ (С. Эрдынеева); үргэн түмэр зам рельснүүдэй толгойн дотор талануудай хоорондо 1435 миллиметрһээ нарин бэшэ зайтай түмэр зам (ширококолейная железная дорога); үргэн экрантай фильм томо, галбагар экрантай фильм (широкоэкранный фильм): Сентябрь соо үргэн экрантай, үнгэтэ «Севиль» гэжэ фильм экранда гарахань (Буряад Y нэнһөө); үргэн мүр үбһэ сабшахада ехэ дэлисэтэй хүнэй гаргаһан мүр (прокос с широким охватом); үргэн хормой далбагар, налбагар хормой (широкий подол): Бэлхүүһээрээ хуняаһатай, үргэн хормойтой платитай арба гаран басагад гүйлдэжэ ерээд, уяхан хүл дээрээ нахид гэлдэжэ, һалхи һэбшээлтэр амаршалаад, веранда дээгүүр баг сэг һуушабад (Ч. Цыдендамбаев); үргэн магнайтай хабтагар, үндэр духатай (широколобый): Энэ хадаа дүшөөд гаран наһанай, хирбэгэрхэн хара һахалтай, үргэн магнайтай, үндэршэг бэетэй, хори буряадай ахамад түрүү хүнүүдэй нэгэн юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); үргэн нюуртай дүүрэн шарайтай, пилагар нюуртай (широколицый): Тэрэ балбагар үргэн нюуртай хүн түрмэдэ оруулхаб гэжэ занаа һэн (Ц. Шагжин); үргэн сээжэтэй хүрхэгэр, томо, хүдэр сээжэтэй (широкогрудый): Түгсэгтэл бүдүүн хүлнүүдтэй тэжэгэр улаан Хонгорой урда үргэн сээжэтэй, хүрин хара болотороо наранда шаруулһан бэетэй Сультим бишыхан мэтээр харагдаба (С. Цырендоржиев); үргэн дэльбэтэй дэлбэгэр, далбагар (широкополый); 2) шэлж. олониитэдэ дэлгэрһэн, олоной дунда ябуулагдадаг, олоной, олоной оролсоһон, олоной хабаадаһан (широкий, массовый, обширный, расширенный, развёрнутый); үргэн суглаан олоной хабаадаһан суглаан (расширенное собрание): Сентябриин 17-до н эрэтэ түүхэшэ Гармажаб Лудупович Санжиевай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан үргэн суглаан болобо; үргэн эрхэ хизаарлагдаагүй эрхэ (широкие права); үргэн хэрэглэмжын эд бараанууд олоной хэрэгсэлэй элдэб эдлэлнүүд (предметы широкого потребления); үргэн олон уншагшад олон тоото уншагшад (массовый читатель): «Буряад үнэн» сонимнай үргэн олон уншагшадтаа бүри дүтэ болобо. Буряадай ажаһуугшадта һайн мэдээжэ «Абсолют» дэлгүүртэ наймаанда табигдажа эхилээ (С. Эрдынеева); үргэн ниитэ ажалшад олон тоото ажалшад (широкие массы трудящихся); үргэн мэдэсэтэй олон юумэ мэдэдэг (обладающий широким кругозором): Доржи Банзаров ехэ үргэн мэдэсэтэй, эрдэмтэй хүн байһан, ород, монгол хэлэнүүдһээ гадна маньчжур, тюрк хэлэнүүдые һайн мэдэдэг байгаа (Э. Дарибазарон); 2. юум. н. хүндэлэн тээшээ хэмжээ, нэгэ хажууһаа нүгөө хажуу хүрэтэрхи зай (ширина): Хамалганда абтаһан зондо зорюулагдаһан хүшѳѳгэй үндэрынь 3 метр, үргэниинь 80 см юм (В. Цыренжапова); үргэниинь арба метр хүндэлэн тээшэ арба метр (шириной в десять метров); үйлсын үргэниинь үйлсын нэгэ хажууһаа нүгөө хажуу хүрэтэрхи зай (ширина улицы); үргэ уруугаа хүндэлэн тээшээ, хажуу тээшээ, хажуушаа (вширь).