ҮНДЭҺЭ(Н) I

Н) 1. юум. н. 1) ургамалые газар доро тогтууритай болгожо, уһан шииг ба тэжээлые хүргэхэ хубинь, узуур (корень): Теэд орхоодой гэжэ ургамалай үндэһэ оложо үгэхэб гэһэн лама мүнөө болотор хэлэһэндээ хүрөөгүй бшуу (Д. Батожабай); үндэһэ орбон ургамалай газар дорохи хубинь (корни): Ойн модон оройгоороо газар шүүрэн алдажа, үндэһэ орбонгоороо булгара һүрэн, дам дамаа даршан унана хэбэртэй (Х. Намсараев); үндэһэ набшаһан хоол гү, али эмдэ ородог ургамалай элдэб хубинууд (корни и листья): Үбшэ хабшанда дарагдаһан зониие аргалааб гэжэ сан хэнгэрэг наяргахаһаа гадна элдэб үндэһэ набшаһа «эм» гээшэ гэжэ үгэдэг юм (Д. Батожабай); үндэhэ узуур ургамалай газар дорохи хуби (корни); үндэһэ узуураараа үгы болохо шэлж. оро бодогүй, мүр сараагүйгөөр, толгойгоороо үгы болохо (исчезать бесследно): Тиихэдээ түрэлхи хэлэмнай хэрэггүйдэ тоологдожо, мартагдажа, үндэһэ узуураараа үгы болохонь гээшэ гү? (Г.-Д. Дамбаев); үндэhынь таhалан усадхаха шэлж. огто үгы хэхэ, һуга татажа, оро һэегүй усадхаха (ликвидировать с корнем, выкорчёвывать); 2) шэлж. юумэнэй гол хэсэг, тулгуури хэсэг, һуури (основа, базис): Иимэ үндэһэн дээрэ мүндэлһэн нүхэсэлгэ сагай ябаха бүри һалашагүйгөөр батажажа, хоёр үеын хүбүүд хожомоо аха дүүһээ дутуугүйгөөр үеын нүхэд болодог юм байна (С. Ошорова); үндэhэ hуури тулгуури хэсэг (основа, база, почва): Мүн Нэгэдэхи Пётр хаанай Перситэй баталһан хэлсээн үндэһэ һуури муутай байшоо (Б. Санжин, Б. Дандарон); үндэhэ hуури табигша шэлж. ямар нэгэн үзэл суртал, номнол, шэглэл, һургуули байгуулагша, эхиндэнь бай h ан хүн (основоположник): Монголой шэнэ уран зохёолой үндэһэ һуури табигшадай нэгэн Д. Нацагдорж тухай шэнжэлгэ хэхэдээ, нэн түрүүн хэдэн асуудал табиха шухала (Л. Балдан); үндэhэ hууригүй (гү, али баримтагүй) баталагдаагүй, тодо бэшэ, баримталагдаагүй (необоснованный, беспочвенный): үндэhэ баримтагүй гэмнэлгэ; 3) шэлж. ямар нэгэн үйлэ ябадалые зүбшөөһэн ушар шалтагаан, баримта, баталагдаһан мэдээ (основание, причина): – Энээнэй һүүлээр дайралдаһан лэ хүндэ этигэхэ ямар үндэһэн Доржимада байлтайб? (К. Цыденов); үндэhэ баримта баталагдаһан, тодоруулагдаһан мэдээсэл, ушар шалтагаан (основания, обоснования, данные): Ямаршье үндэһэ баримтагүй аад, үхибүү зэмэлхэдээ яана гээшэбта? (М. Осодоев); үндэhэ баримтатай баталагдаһан, тодоруулагдаһан (обоснованный): Энэтнай одоол үндэhэ баримтатай шиидэбэри; үндэhэ баримтагүй тобшолол юугээршье баталагдаагүй дүн (необоснованный вывод); 4) шэлж. эхин, уг, уг изагуур, уг унги; уг гарбал (корень, начало, источник; происхождение); хоро шаранай уг үндэhэн муугай эхин, ушар шалтагаан (корень зла); үндэhэ таhарха үхибүүгүй байха, үхибүү түрэхэгүй (не оставить потомства, не иметь детей): Эдэнэй үгы боложо, үндэһэ таһараагүйдэнь арад зон амаржахагүй байна даа гэжэ зосоогоо оруулан байгаа һэн (Х. Намсараев); 5) хэлэ шэнж. үгын аффиксгүй, гол хуби (корень): үгын үндэhэн; 6) тоо б. ямар нэгэн степеньдээ дэбжүүлэгдэхэдээ шэнэ тоо үгэдэг хэмжээ (корень): квадратна үндэһэ гаргаха; ○ эхи, эшэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) модоной үндэһэ түнхижэ хэһэн (корневой, сделанный из корня): Жалма тэрэнэй шара үндэһэн матаар соо шүлэ хэжэ үгэнэ (Д. Батожабай); үндэhэн аяга модоной газар дорохи хубяар хэһэн багахан амһарта (чашка, сделанная из корня): Һонирхолтойгоор адаглан хаража байһан эсэгэнь үндэһэн аяга соо уһа асарба (Б. Санжин, Б. Дандарон); 2) шэлж. гол, шухала, тулгуур болоһон, юрэнхы (коренной, основной, существенный): Сталинградай асари ехэ тулалдаан Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда, бүхы Дэлхэйн 2-дохи дайнда үндэhэн хубилалтын эхи табяа hэн (Б.-Ц. Дугаров); үндэhэн зон анхан h аа тус газарта ажа h уудаг зон (коренное население, автохтоны): Байгалай үмэнэдэхи үндэһэн буряадуудые Монгол зөөхыень идхажа шадаха бэшэш (Б. Санжин, Б. Дандарон); үндэhэн табан үнгэ сагаан, шара, улаан, хүхэ, хара гэһэн гол табан үнгэ (пять основных цвета); үндэhэн араанууд һоёонуудһаа саашанхи томо шүдэнүүд, араа шүдэнүүд (коренные зубы): үндэhэн араагаа абхуулха; үндэhэн шанартай шухала шанартай (коренной, основной); үндэhэн хуули гол хуули (основной закон – о конституции); үндэhэн нүхэсэлнүүд гол шухала нүхэсэлнүүд (основные предпосылки); үндэhэн асуудал шухала, заршамай асуудал (принципиальный вопрос); үндэhэн хилэнсэ шаж. түрүүшын хилэнсэ (первородный грех, первое падение); үндэhэн капитал гол зөөри, жаса (основной капитал, фонд); 2) ном. яhатанай (национальный): Буряадууд өөрын үндэһэн хэлэн дээрэ һуража шадахагүй болоод байгаа (Ш.-Ж. Чимитдоржиев); ○ гол гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.