ҮНГЭ

юум. н. 1) хүнэй нюдэндэ гэрэл туяагай тудахада, элдэб янзын тэрэ будагай харагдаха, түрэхэ мэдэрэл (цвет, краска, масть): Түрүүлээд ябаһан гарьягар томо хүн энэ һүүлдэ ябаһан набтархан хүн хоёрой дэгэлнүүдэйнь үнгэ яашагүй адлиханууд байхаһаа гадна халааһыень тоолохо болоо һаа, тон лэ хараатай хэбэртэй (Д. Батожабай); үнгэ будаг хүнэй нюдэндэ гэрэл туяагай тудахада түрэдэг мэдэрэл, харагдадаг гоё һайхан (краски, цвета): Газар үшөө хүйтөөр амилжа, талын хоморхон мананай үнэр анхилжа, огторгойн наран үглөөнэй толонто үнгэ будагые аршажа үшөө үрдеэгүй байба (Ч. Цыдендамбаев); үнгэ бүриин олон үнгэтэ (разноцветный, пёстрый): Тэрэ хоёр хүшөөгэй урда үнгэ бүриин үнгэтэй баглаа сэсэгүүд табяатай (Г.-Д. Дамбаев); үнгөө буураха хубирха, ангаха, сайха (отцветать, блёкнуть, выцветать): Тиихэдэнь хоёр харахан нюдэниинь уйдхартай нулимсаар дүүрэжэ, Удагантын шарай үнгөө буурадаг байгаа (Д. Эрдынеев); үнгэ орохо үдхэн, тодо, һаруул үнгэтэй болохо (приобретать цвет, становиться ярче): Эрдэниин шулуун элэхэ бүреэ үнгэ ородог, эрэ хүн зобохо бүреэ шадал ородог юм (Оньһ. ү.); үнгэ буляаха янза бүриин хурса үнгэтэй байха, гоё байха (быть ярким и разноцветным): Алдар ябаган хуһанай мүшэр хухалжа, амандаа зуугаад, үнгэ буляаһан байгаалиин үзэгдэлые һайхашаан ябана (Ц.-Д. Хамаев); үнгэ нэгэдэхэ адли үнгэтэй боложо ниилэхэ (сливаться – о цвете): Зарим хэтэрмэ томо мундаргануудай шобогор сагаан оройнууд хөөбэлзэгшэ тэнгэриин үүлэ манан соо тамаржа, тэдээнтэй үнгэ нэгэдэн харагдахаа болишоно (Б. Мунгонов); 2) газаа тала, түхэл, шарай, нюур шарай, шэг, зүһэ (наружность, вид); үнгэ зү h эн а) нюур шарай (внешний вид, облик, внешность, наружность): Илангаяа Дичигмаагай үнгэ зүһэн хүн амитанай үзэхөөр бэшэ: уралынь үнэһэн хүхэ, хасарайнь улаан һалхи хиидэ үлеэгдэһэндэл үгы болонхой (Ж. Тумунов); б) малай арһанай үнгэ (масть); үнгэ зүһэ һайнтай харахада гоё (красивый): Баян айлай үхэрнүүд омог огсомууд, үнгэ зүһэ һайнтай, хэзээ бүхэндэ тобир тарганууд (Ч. Цыдендамбаев); үнгэ зүһэгүй хубирһан үнгэтэй, бүртэгэр, сайбар, сайбагар (неяркий, бесцветный, неопредёленного цвета): Үнгэ зүһэгүй шарайень хараад, уяран хайрлахадал гэжэ, албадаха гэһэнээ орхёо һэн (Ц.-Д. Хамаев); үнгэ шарай нюур, гадаада түхэл, гадаада дүрсэ (лицо, физиономия, внешний вид): Хүнэй хуби заяанай һаруул һайхан болоходо, нютаг оронойньшье үнгэ шарай сэлмэдэг байнал (Д.-Д. Дугаров); үнгэ һэшхэлгүй һэшхэл һэбээгүй, һэшхэл һэнгэргүй, убайгүй, эшэхэ нюургүй, улайха нюургүй, убайлха hэшхэлгүй (бессовестный); үнгэ дурһагүй (гү, али дорһогүй) бирагүй, шарай муутай, хүрьһэгүй шарайтай, дорой, үзэмжэгүй, тулюур (невзрачный, неказистый): Арайл үбгэниинь һамганайнгаа шэгшыдэшье хүрэхэгүй, ангашаһан зурагтал, холторшоһон һиилүүртэл, үнгэ дурһагүй түргөөр мартагдаха амитан байшоо (Ч. Цыдендамбаев); Ута нюуртай, үнгэ дорһогүйхэн шарайтай, шара һахалтай, хара хубсаһатай наһажаал хүн столой саана юумэ бэшэнэ (Ч. Цыдендамбаев); үнгэ сагаагүй ага үнэхээр, нээрээ (на самом деле): үнгэ сагаагүй мартаха; ◊ үнгэ хараха хубса h аарнь хүниие сэгнэхэ, угтаха, үнгэмүүшэ байха (встречать по одёжке): Зарим нэгэ хүн үнгэ хараха дуратай байдаг; дайнай үнгэ үзөөгүй дариин үнэр унхидаагүй, дайнда ябажа үзөөгүй (не бывал на войне, не нюхал пороха); 3) бүдэй гадаада талань (лицевая, правая сторона материи; верх одежды): бүдэй зүб үнгэ; үнгэ нэхы (гү, али хүдэһэн) дэгэл гадарлаагүй, миин арhаараа байдаг: тэрэнээ утаарида утадаг байгаа; энгэр, хамсы болон хормойень тойруулан хара хилэнгээр хүбөөлдэг һэн (шуба без верха, т.е. не покрытая материалом овчинная шуба с бейками из чёрного плиса, выпущенными по шву лацканов, рукавов и подола): – Кузьматан үхэр хонёор һайн, нэгэ морёо үгөөpэй, нэгэл тэргэ бараа абажа гараха гээшэ хаш, үлүү булуу юумэ шэрэлтэгүй, хүгшэн нагасыншни үбэлдөө үмдэдэг үнгэ нэхы дэгэл бии, тэрэниие абаарай (Б.-Б. Намсарайн); Мүн шэнэхэн үнгэ хүдэһэн дэгэлэйнь утаанай үнэршье эндэ, хээрэ, аятай зохидоор анхилна (Б. Санжин, Б. Дандарон); үнгэ торгон дэгэл элдэб гоё үнгэтэй торгоор гадарла h ан дэгэл (шуба, крытая цветным шёлком); 4) будд. хара зоной байдал (мирская жизнь); үнгэдэ орохо хара зоной амидаралда улигтай болохо (пристраститься к мирской суете); ○ зүһэ, шэг гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. элирх. үүргээр хэрэгл. һайхан, гоё, таатай, нюдэнэй шэмэг (красивый, приятный глазу): Буряадуудай баяр ёһолол үнгэргэдэг, найр наада эмхидхэдэг заншалта газарта, ангир, галуунай ганганаан таһардаггүй ожорһото нуурай эрьеын үнгэ зүлгэ ногоон дээрэ, үндэгэн сагаан һэеы гэрнүүд табигданхай (Б. Санжин, Б. Дандарон); үнгэ һайхан гоё, нюдэндэ таатай (красивый, прекрасный): Хүндые уруудан дулаахан һэбшээн һэб-һабхан үлеэжэ, үдхэн хүхэ ногооной үзүүрнүүдые, үнгэ һайхан ойн сэсэгэй залаануудые дүмүүхэнээр үлгыдэн һэмбэлзүүлэн наадана (Б. Мунгонов).