ҮГЭ

юум. н. 1) алибаа юумэнүүдые, тэдэнэй шэнжэ шанарые, үзэгдэлнүүдые, харилсаануудые г.м. нэрлэхэ үүргэтэй, мүн фонетическэ, грамматическа, удхын талаар онсо шэнжэтэй хэлэнэй гол, өөрын удхатай, бэеэ дааһан единицэ, хүүр (слово): Тэдэ үхибүүдынь айлшан хүбүүнтэеэ танилсажа, ород буряад үгэнүүдые холижо байжа зугаалан наададаг (Ц.-Ж. Жимбиев); Олон үгэдэ олзогүй, ганса үгэдэ гарзагүй (Оньһ. ү.); үгэ дуугүй (гү, али хүүргүй) а) абяагүй, аниргүй, бүтүү дуугай (молчаливый, беспрекословный): Нютаг ороноо һанашаһан, үгэ дуугүй, баяр золгүй барагар хүбүү харахаб гэжэ һанаһан байгаа ха (Ч. Цыдендамбаев); Жэбжэгэр нарин, дунда жиирэй бэетэй, харабтар шарайтай, номгон даруу зантай, олон үгэ хүүргүй Базар-Гүрэ ахатай би харилсадаг байгааб (Ц.-Д. Жамсаранов); б) юушье дуугарангүйгөөр, абяагүйгөөр, бүтүү дуугай, арсангүйгөөр (молча, беспрекословно): Тэрэнь үгэ дуугүй дохёод, гэдэргээ гаража, нэгэ хэды болоод ерэхэдээ, хоёр түйсэтэй дарһа асарба (Б. Санжин, Б. Дандарон); Дууһан толгойгоо гунхуулан, үгэ хүүргүй һуубад (Ц.-Д. Хамаев); үгэ дуугүйгөөр абяагүйгөөр, бүтүү дуугай, арсангүйгөөр (молча, беспрекословно): Дармажаб үгэ дуугүйгөөр һард мориндоо мордоод, үглөөнэй хүйхэр жабар соогуур Ташарай харгыгаар гүйлгэшэбэ (Б. Мунгонов); үгэ (хүүр) хомортой (гү, али үсөөнтэй) хөөрэлдэхэ дурагүй, хаа-яа дуугардаг, бүтүү дуугай (немногословный, молчаливый): Рабдан нютагаа дүтэлхэ бүреэ үгэ хомортой, халтад гэхэдэ, ар-тур сухалдадаг боложо эхилээ (Д. Дылгыров); Залуу басаганай халуун зүрхэ буляажа, наһанайнь нүхэр болохо үйлэ хубида хүртэһэн манай хүбүүн Дармажаб үгэ хүүр хомортойхон, томоотой номгохон һууна даа (Б. Мунгонов); Урдын хүхюун, солбон собоо, гэнэн хонгор басаган бэшэ, харин үгэ хүүр үсөөнтэй, ниилэсэгүй, томоотой эхэнэр (Б. Санжин, Б. Дандарон); үлүү үгэ хэлэхэгүй (гү, али дуугархагүй) ехэ юумэ хэлэхэгүй, үлүү юумэ дуугархагүй, шашаг бэшэ байха (быть немногословным): Үетэн соогоо үлүү үгэ дуугардаггүй, ядаһан хүниие хайрладаг, һайн һанаатайхан юрын лэ басаган юм (Д. Батожабай); үгэ хэлээ хатаха юушье хэлэхэгүй, хэлээ татаха, дуугай болохо, хэлээ хазаха (ничего не сказать, ≈ прикусить язык); үгэ үгөөр оршуулха нэгэшье үгэ алдангүй, гээнгүй оршуулга хэхэ (переводить дословно, буквально): Энэ текстые үгэ үгөөр оршуулагты; абтаhан үгэ хари хэлэнһээ ороһон үгэ (заимствованное слово): Харин мүнөөмнай яряанай хэлэндэ абтаһан үгэнүүд айхабтар олоор хэрэглэгдэдэг болошонхой (Л. Шагдаров); анханай өөрын үгэ ондоо хэлэнһээ абтаагүй үгэ, үндэһэн хэлэнэй үгэ (исконное слово); номой үгэ номой найруулгада хэрэглэгдэдэг үгэ (книжное слово); яряанай (хэлэнэй) үгэ хүнүүдэй юрэ харилсахадаа хэрэглэгдэдэг үгэ (разговорное слово); нютаг хэлэнэй үгэ литературна бэшэ, хэлэнэй нютаг аялгада хэрэглэгдэдэг үгэ (диалектизм): Нютаг хэлэнэй үгэнүүдые суглуулжа, согсолһон толинуудаа хэблэлдэ тушаахаар болгожо бэлдэгты, заһагты (persons.i-bur.ru); шэнэ үгэ ниигэмэй шэнэ үзэгдэл, ойлгосые тэмдэглэһэн үгэ (неологизм): Шэнэ үгэ бүтээхэ ябадал алишье хэлэн дэ амин шухала байдаг. Юундэб гэхэдэ, хэлэн болбол ниигэмэй ажабайдалтай таһаршагүй холбоотой (Б. Гындынцыренов); хуушарhан үгэ ямар нэгэн үзэгдэл, ойлголтын байгаашье бол, адлирхуу удхатай ондоо үгэдэ һуурияа эзэлүүлжэ эдэбхитэй шанараа алдаһан үгэ (архаизм, устаревшее слово): Зарим ушарта хуушарhан үгэнүүд шэнэ удхатай боложо, хэлэндэ эдэбхитэйгээр хэрэглэгдэдэг болодог (rbnli 1. buryatschool. ru); хараалай үгэ хүниие элдэб юумэнтэй сасуулан дураа гутаһанаа харуулһан үгэ, бэлин шэбшэг (бранное слово); аманда багтахагүй үгэ хараал, бэлин шэбшэг, муухай, шэхэндэ хажар үгэ (ругательное, непристойное слово): Макар тэдэнэй хойноһоо наада хараһан, аманда багтахагүй муухай үгэнүүдые хэлэжэ, эльгэ хатаһаар, магазин уруугаа орошоно (Х. Намсараев); бүдүүлиг үгэ бааза, шэхэндэ хажар үгэ (грубое слово); хорон (гү, али гашуун) үгэ хадхуу, хурса, хүниие гомодхооһон үгэ (язвительное, горькое слово): Үбгэжөөлэй хорон үгэ ойлгоогүй, гүлмэршэг зантан Норжомо: – Теэд туужа асарыт, – гэбэ (С. Цырендоржиев); үгын бүридэл үгын элдэб хуби зүйлнүүд (состав слова): Монгол хэлэнүүдэй үгын бүридэл шэнжэлхэ түүхэдэ Т. А. Бертагаевай нэрэ онсо һуури эзэлдэг (С. Жамсаранова); үгын һуури үгын залгалта хүрэтэрхи хубинь (основа слова): Мүнөөнэй буряад хэлэндэ нюурта хамаадал үгын һууриин хойно залгагдадаг зургаан гэшүүнтэ формонуудтай юм (С. Трофимова); үгын үгүүлбэри үгые дуугаараа дамжуулалга, хэлэлгэ (произношение слова); үгын үе үгэ хэлэхэдэ уушханһаа гараһан агаарай түрилтэтэй хамта тодорхойгоор дуулдаха хэһэг (слог); бүридэмэл үгэ нэгэ ойлгосо тэмдэглэбэшье, амяараа бэшэгдэдэг үгэ (составное слово); үгэ бүтээлгэ хэлэнэй үгэнүүдэй бии бололго (словообразование); үгэ бүтээхэ арга шэнэ үгэ гаргаха арга (способ словообразования); үгын гарбал үгын бии бололго, гаралга (происхождение слова); хуряамжалагдаhан үгэ хоёр гү, али хэдэн үгэ богони болгожо бии болоһон үгэ (аббревиатура); хэлсээтэ нюуса үгэ урид хэлсэһэн бэе бэеэ ойлголсохо үгэ (пароль); 2) хэлэһэн зүйл, яряа, хүүр, һургаал, хөөрөөн (высказывание, разговоры, словесное выражение мысли, чувства): Хүн бүхэн өөрынгөө зол жаргалай хойноһоо оролдохо зэргэтэй гэһэн үгын ёһоор шадаха зэргэдээ оролдолго гаргаха гэжэ шиидэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); алтан үгэ зүб, сэнтэй, нангин үгэ («золотые» слова): Эхэ эсэгынгээ хэлсэһэн алтан үгые таһалжа болодоггүй юм (Х. Намсараев); баясхалангай үгэ баяраа хубаалсажа хэлэһэн мэдээ, амаршалга (слова радости): Хүнэй гэртэшни ерэхэ үедэ / Манайда морилһонтнай һайн гэжэ хэлэ. / Баясхалангай үгөөр угтадаг гээшэ / Мэргэн зоной ябадал мүн (Э.-Х. Галшиев); гэмшэлэй үгэ буруушаамаар юумэ хэһэнэй түлѳѳ бэеэ буруушаажа хэлэһэн үгэнүүд (слова раскаяния); худал үгэ һанаанһаа абаһан хуурмаг юумэн, үнэн бэшэ юумэн (ложь): Таниин байдаг энэ гэр соо худал үгэ хэлэгдэхэнь аягүй байбашье һаань, эхэнь басагаяа иимэ байдалһаань бэшэ юугээршье абахагүй ха юм гэжэ һанахадань, Доржын зосоо хүнгэн болоно (Ч. Цыдендамбаев); хардаhан (гүрдэhэн) үгэ гүр гүжэр, гүжэрдэлгэ, хардалга, муу һураг (клевета); хоб үгэ хүниие муушалhан, ямаршье баримтагүйгөөр хардаһан худал хооһон үгэ (сплетня): Дүшэ һайса гараһан, һамгатай, олон үхибүүтэй хүн аад, залуухан һаалиша басаганда аһалдажа һаланагүй гэһэн хоб үгэ Буда дуулаһан байгаа (Ц. Шагжин); дэгэд хэлэһэн үгэ нэмээжэ, дэбэргэжэ хэлэһэн юумэн (преувеличение): Бата … жэл бүхэндэ шүрбэһэ шандааһаа һунатараа үлэн хооһоор ябажа, хододоо хорёод десятина сабшажа, өөртөөшье мүртэй үбһэ абаха аргагүй, эндэһээл үбһэнһөө гарадаг һэн гэхэдэ дэгэд хэлэһэн үгэ болохогүй юм байгаа (Х. Намсараев); дам үгэ хүнөөр дамжуулагдаһан мэдээсэл (передаваемые через кого-л. слова); оньhон үгэ удхаараа һургаал зааһан, түхэлөөрөө шүлэглэмэл, хэмжээгээрээ багахан аман зохёолой янза (пословица): Үхибүүдые ном үзүүлхэ, тэдэниие эрдэм болбосоролдо һайнаар, оролдосотойгоор һургаха хэрэгтэ эрдэм һургаал тухай зохидоор, зүбөөр хэлэгдэһэн оньһон үгэнүүд туһалха байна (Б.-Д. Батоев); хошон (гү, али шог) үгэ наадалһан, энеэдэтэй үгэ (шутка, юмор): Хошон үгэ, шог хөөрөө зохёогшодой ба шог ёгто зураг зураашадай дунда «Хошон үгэ» гэһэн урилдаан соносхогдоно (Буряад Y нэнһөө); Удаа тээнь залуу хүбүүд нэгэ бүлэг таһаран, шог үгэ хэлсэжэ, шанга шангаар энеэлдэн, шууяжа, носолдожо, намнасалдажа, аса тармуураа ёдогошуулан, хөөрсэгэнэн, ухаа тооһо бурьюулан ябанад (Ц. Дон); мэргэн үгэ оносотой, сэсэн үгэ (изречение, афоризм): – Галсан, ши сэсэн мэргэн үгэ ходо хэлэдэггүй хүн ха юмши (Ч. Цыдендамбаев); таатай зохид үгэ хүниие магтаһан, дэмжэһэн, илдам үгэ (подходящие слова, комплимент): Хилээмэ ба салаар хүндэлүүлһэн сэрэгшэд уйдхар гашуудалда сэдьхэлээ химэлүүлһэн эхэнэрэй һанааень тэгшэлхэ таатай зохид үгэ олобогүй (Г.-Д. Дамбаев); гэрээд үгэ хүнэй наһа барахынгаа урда гэртэхиндээ хэлэдэг захяа (слова завещания, последнее слово): Тииһэнэй һүүлдэ, удабашьегүй, ноёной бэе муудажа, үхэхэ болоод байхадаа тэнэг хүбүүгээ хажуудаа асаржа, һүүлшынгээ гэрээд үгэ хэлээ һэн ха (Х. Намсараев); хадхуу (шороб) үгэ хүниие дайража хэлэһэн, хоротойгоор енгэлһэн, наада бариһан үгэнүүд (сарказм): Доржо залуухан сэбэр басагадта заримдаа хадхуу үгэ хэлэдэг, ама шүдэ хурсадхаад абадаг байба (Ч. Цыдендамбаев); урданай үгэ арад зоной үнинэй хэлэдэг сэсэн мэргэн үгэ, хуушан үгэ (народная мудрость): Хүлөөрөө ошоһон юумэ тэхэрижэ болохо, хүлдүүрээр ошоһон юумэ тэхэрихэгүй гэжэ хуушан үгэ биигшэ хамнай даа (Х. Намсараев); үгэ алдаха үлүү юумэ хэлэхэ, алдажа хэлэхэ, ойлгомторгүй дуугаржархиха (проговориться, обмолвиться, сболтнуть): Мүрдэлгэ дээрээ дууһан үгэ алдажа хэлэжэрхиһэн аад, мүнөөшье наһаараа һууһан Гомбоһоо нюуһанай хэрэггүй ха даа гэжэ бодоно (Ц. Дон); Y гэ алдаhанhаа үхэр алдаhан дээрэ (Оньһ. ү.); үгэ алдуулха хэрэгтэй юумэ хэлүүлхэ, хэлэхыень баадхаха (заставить проговориться): Тиигээд мүшхэдэг хүнүүдшье хэсүү байна даа. Яахыншье аргагүй үгэ алдуулжа, хэлүүлжэ абашоол даа (Ц. Дон); үгэ (хүүр) андалдаха дуугаралсаха, хөөрэлдэхэ (обмениваться мнениями, поговорить): Бадмаев Шишмарев хоёрой хойто ханын олбогуудай дунда зэргэлжэ һуугаад, үгэ андалдажа үрдеэгүй байтар, үнгэ бүриин хубсаһатай арба гаран хүн үүдээр багтажа ядан орожо ерэбэд (Д. Батожабай); Юундэб гэхэдэ, эдэнэй нэгэнтэй ябууд дундаашье һаань, үгэ хүүр андалдаха хүсэлтэй (Ц.-Ж. Жимбиев); үгэ дуугаа хуряаха аниргүй болохо, дуугай болохо (смолкать, замолкать): Бүмбэлзэһэн машина соо үндэлзэһэн хэды хүн үгэ дуугаа хуряажа, өөр өөрынгөө һанаан бодолдо эзэлэгдэнхэй (Б. Мунгонов); үгэ нэгэдэхэ (гү, али хэлсэхэ) хэлсэжэ ойлголсохо, үгэеэ абалсаха, нэгэ үгэтэй байха (сговариваться, договариваться): Жэмбэ Сандан хоёр үгэ нэгэдэжэ, балагадай хүдэлөөнэй эдэбхитэй хүнүүд болоод, өөһэдынгөө түрэл гаралые, зарасанараа энэ хэрэгтэ мүн лэ идхаһан байна (В. Гармаев); Эдэнэр дундаа үгэ хэлсээшьегүй һаа, хэзээ хэзээнэйхиһээ үлүүгээр мүнөө бэе бэеэ ойлгонод (Ч. Цыдендамбаев); үгэдөө hогтохо хэлэ дэлгэхэ, шашаха шалиха (заговариваться): Һайрхуу Зандра үгэдөө һогтожо, үлүү юумэ дуугараад һаланагүй; үгэ буляалдаха сэсэрхэлдэхэ (препираться, полемизировать): Хонгорой эдэ хүнүүдээр иигэжэ һанаа амарханаар үгэ буляалдан ажаллахые тэрээ саанахана зогсожо байһан Жаргал шагнахадаа гайхана (Д. Эрдынеев); үгын сүлөө хорюулгүйгөөр һанаһан юумэеэ хэлэлгэ (свобода слова); 3) ямар нэгэн шалтагаанаар олон хүнэй урда юумэ хэлэлгэ (публичное выступление, речь): – Хүлеэгты, хүнэй үгэ бү таһалдуулагты, хүсэд шагнаһан хойноо һанамжаяа соносхогты! (С. Норжимаев); үгэ хэлэхэ хүнэй урда юумэ хэлэхэ (произносить, держать речь): Эхин түрүүн мүнөөхи маниие һуулгажа асарһан хүн үгэ хэлэбэ, удаань Зоригто ахай дуугарба, тэрээнэй удаа Очирой эсэгэ үгэ абаба (Ц. Шагжин); үгэ эрихэ хүнэй урда юумэ хэлэхэеэ зүбшөөл һураха (просить слова для выступления): Энэ үедэ тэндэ һууһан Сагаадайн Харахан үгэ эрижэ, гараа үргэнэ (Х. Намсараев); үгэ абаха өөрынгөө һанаашалгаар зоной урда юумэ хэлэхэ (взять слово): Энэ соносхолһоонь сээжэ соогоо сэдьхэлээ хүдэлгэн һууһанаа Магсар бэеэ барижа ядан, нэн түрүүн үгэ абажа, зүбшэн хэлсэлгын эхи табиба ха (С. Норжимаев); үгэ үгэхэ юумэ хэлэхыень зүбшөөхэ, юумэ хэлүүлхэ (дать, предоставить слово): Гамбал суглаанай эхи табихыень нэгэ залуу хүбүүндэ үгэ үгэбэ (З. Гомбожабай); үгэ хэлэхэ шадабари уран һайханаар хэлэхэ дүй дүршэл (дар слова); үгэ хаhаха зоной урда юумэ хэлүүлхэгүй, юумэ хэлэхыень хорихо (лишить слова); үмэглэhэн үгэ сүүдэй арсалдаата үгэ хэлээндэ үмөөрэгшын гү, али үгыдэнь гэмнүүлэгшын өөрөө зүбтүүлэн хэлэһэн юумэн (защитительная речь); гэмнэлгын үгэ сүүдэй арсалдаата үгэ хэлээндэ прокуророй гэмнэн хэлэһэн юумэн (обвинительная речь); hунгуулиин урдахи үгэ дэбшүүлэгдэһэн хүнэй һунгагшадай урда хэлэһэн юумэн (предвыборная речь); оролто үгэ а) ямар нэгэн арга хэмжээнэй эхиндэ хабаадагшадые амаршалжа хэлэгдэдэг үгэ (вступительное слово); б) номой эхиндэ байдаг оршол (предисловие): Түрүүшын ботиин харюусалгата редакторынь А. И. Уланов, хоёрдохи ботиие эрдэмэй редактор Т. Е. Санжиева бүридхэһэн, оролто үгэ бэшэһэн юм (Т. Самбялова); түгэсхэлэй үгэ ямар нэгэн арга хэмжээнэй дууһахада хэлэгдэдэг дүгнэлтэ (заключительное слово): Байрадаа ерэжэ һууһан хойнонь Гамбал түгэсхэлэй үгэ хэлэхэдээ, Шойнзониие буруушаажа дуугараа һэн, теэд юундэ тиитэрээ зэмэлһыень зон ойлгобогүй (З. Гомбожабай); 4) ямар нэгэн юумэ хэхэб гэжэ найдуулалга, ама алдалга, уялга (обещание, обязательство сделать что-л.): Хэрбэеэ өөрынгөө үгэдэ эзэн байдаг һаатнай, ондоо отаратай мүрысэһэнһөө дутуугүй хүсэтэй юумэн байха энэтнай (Б. Мунгонов); үгэ үгэхэ иигэхэб, тиигэхэб гэжэ найдуулха (давать обязательство): Һүүлээpнь бapилгaшaдaй oндoo бүлэг epэxэ, тииxэлээрнь бидэ гaзapһaa дээшээ гapaxaбди, – гэжэ OOO «Bитим» гэһэн бapилгын эмxиин зaxиpaл Aлeкcaндp Бaшлeeв үгэ үгэбэ (arigus. tv); үгэ тангариглаха шахаа үгэхэ, тангариг үгэхэ, хатуу шанга үгэеэ үгэхэ (клясться, давать клятву); үгэдөө хүрэхэ амалһан юумэеэ дүүргэхэ (сдерживать своё слово): Басаган өөрынгөө хэлэһэн үгэдэ хүрэдэг һэн хойноо нэгэшье минута һаатангүй, энэ уулзалгадаа ерэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); үгөө эбдэхэ, үгэдөө хүрэхэгүй, үгэеэ хиидэ хаяха иигэхэб, тиигэхэб гэжэ хэлээд хэхэгүй (нарушать своё слово, ≈ бросать слова на ветер): Би хэлэһэн үгэеэ хиидэ хаяагүй хүм! – гэжэ түрүүлэгшэ харюусаба (Д. Эрдынеев); үгэдөө боогдохо ама алдаһандаа торохо, ама алдаһанаа эбдэхэгүйн тула оролдохо (быть связанным словом): Доржо яаха аргагүй үгэдөө боогдоод ябажа байна; үгэ (хэлэ) абалсаха хожом заатагүй иигэе гэһэн хэлсээн, бэе бэедээ тангаригаа үгэлгэ (сговор, уговор): Тиихэдэ хойто жэл хоюулан нэгэ институдта суг һурахабди гэжэ үгэеэ абалсаһан байгаа (Ц.-Д. Хамаев); Манай нэгэ хүндэтэ нүхэр Зээрэнтын түрмэдэ хаагдаһаар хэдэн жэл боложо байна, би һаяхан тэндэ ошожо, үгэ хэлэ абалсаад ерээб (Х. Намсараев); хооһон үгэ дүүргэгдээгүй, бэелүүлэгдээгүй юумэн (пустые обещания, пустые слова): Энэ хэрэгынь хооһон үгэ болоод дүүрэдэг бэшэ – бодото хэрэг дээрэ бэелжэ эхилэнхэй (Ц. Шагжин); 5) суу, һураг, зэрэб үгэ, хоб жэб (молва, слухи): – Иишэтнай һонин юун байнаб? – гээд, үгэдэ дуратай Гомбо шара хүн тээшэ харана (Ц. Дон); үгэ хэлэн суу, һураг, зэрэб үгэ (молва, слухи): Эндэ тэндэ үгэ хэлэн элбэгжэжэ, үли түбхэ юумэндэ үлөөбхилжэ байдаг хурса хушуутай хүнүүдэй үргэ амаа хурсадхажа байһан үе бэлэй (Х. Намсараев); үгэ хүүр (гү, али зугаа) а) суу, һураг, зэрэб үгэ (слухи, молва): Ород оронһоо зугадажа гараһан гү, сүлэгдэжэ ерэһэн хүнүүд ехэ аюултай гээшэ, тэдэнэр хадаа элдэб үгэ хүүр ниитэ зоной дунда тараажа болохо байна (Х. Намсараев); Үргэлхүү зариманай үгэ зугаа шагнахада, Дардай бөө аяар холын сүлэлгэһөө бусаһан янзатай агша (М. Осодоев); б) хэлэһэн зүйл, яряан, хөөрэлдөөн, хэлсээн, шашаан (речь, разговоры, болтовня): Тэрэ һүни Үүрэй солбоной гаратар Василий Булавинай модон гэр соо тоһон дэн носожо, ород буряад хэлэн дээрэ халамгай үгэ хүүр дэбэржэ байгаа һэн (Б. Санжин, Б. Дандарон); Дандарайшье үгэ зугаа хүхюу боложо, яагаад бидэниие айлгадаг, гасаалдагаа хөөрэжэ, уриханаар энеэбхилээд абана (Д. Доржиева); в) мэргэн, сэсэн үгэ (выражение, изречение): Урда сагай зоной үгэ хүүр һанаандаа оруулна: «Зуд болохо зунһаа » (Ц.-Ж. Жимбиев); үгэ (суу, хүүр) тарааха (гү, али болгохо, гаргаха) олон хүндэ хэлэхэ, олоной хэлсээн болгохо, хэлэ ама гаргаха, хоб шэрэхэ (распространять молву, вызывать много толков): Намайе үбшэлөөгүй хонидоо худалдажархёод, хамшаглаа гэжэ үгэ тарааба гэжэ нютаг соогуурнай худал хуурмаг үгэ ябажа байна (Ц. Шагжин); «Хитад үбгэн энэ наһаяа баража, һүнэһэниинь яалдагшааб, алтандаа хорсохонь гээбы», – гэлдэжэ һүзэгшэ хүгшэд шэбэр-һабир үгэ суу тараагаадхиба (С. Цырендоржиев); Тэдэнэй урдаһаа нютагай баяшуул, ламанар мүн лэ хамтын ажал, коммуна гээшые муушалжа үгэ хүүр тараана (Ц. Шагжин); Тиигээд тэрэниие үмсынгөө үнеэдые үгы хээ гэжэ үгэ хүүр гаргаа (Ц.-Ж. Жимбиев); үгэдэ дуратай хөөрэлдэхэ дуратай, шашаг, шалиг, үгэнсэр (словоохотливый): – Иишэтнай һонин юун байнаб? – гээд, үгэдэ дуратай Гомбо шара хүн тээшэ харана (Ц. Дон); 6) мэдэл, захиралга, зонхилолго (повеление, распоряжение): Теэд би тэрэнэйнгээ нэгэшье үгые дуулажа, захяаень нэгэтэшье дүүргээгүйб (В. Гармаев); үгэ даабари ямар нэгэн юумэ хэхэ баалалта, захиралга, захиралта (распоряжение, указание, приказ); үгэ захяа заалга, заабари, юрөөл (указание, наказ); үгэhөө гараха дуулахаяа болихо, захиралта дүүргэхэеэ болихо (выйти из повиновения): Орлогшо хүнэйшни хэрэг хадаа ноёнойнгоол хэлэһэн захиралтые саг соонь дүүргээд лэ, тэрэнэйнгээл үгэһөө гарангүй, хэрэлдэнгүй ябаха хэрэг гэжэл һанагшаб (Ц. Шагжин); үгэ дууламгай гудагар, хүнэй хэлэһэнииень зүбшөөдэг, дагадаг (послушный, покладистый): Үгэ дууламгай, оролдосотой, хананхатай гэжэ һургагшанар олонто удаа Доржые магтабад (Ч. Цыендамбаев); үгэ хүүр соо (гү, али худар) байха хэхэ гэһэн юумыень хэхэ, үгэ дуулаха, хүнэй һэшхэл тэбшэхэ (повиноваться, слушаться): Дээрээ ортожо, яаха хээхэеэшье ойлгожо ядаһан Баршуудха худаяа тогооной архяар хүндэлжэ, үгэ хүүр соонь байхые оролдоно (М. Осодоев); Тэрэ гэһэнһээ хойшо Сухаанаг үсэрхэлдэхөө болёод, үгэ хүүр хударнь байхые оролдоно (М. Осодоев); үгэдөө оруулха өөр тээшээ болгохо, ямар нэгэн юумэ хэхыень идхаха, аргадаха (уговаривать, убеждать, склонять на свою сторону): Баршуудхые хэды дахин аргадажа, үгэдөө оруулжа ядан зобонгүй, харин хэрзэгы шэрүүнээр зандараад, омог бардам зантай басагыень хүсөөр асаржа, бэри хэхэ байгааб гэжэ һанаашална (М. Осодоев); үгэдэ орохо хүнэй хэхэ гэжэ хашажа байһан юумыень зүбшөөхэ, идхалгада орохо, зүбшөөхэ (поддаваться уговорам): Эгээл мүнөө тамхи татаа һаамни болохо байгаа, теэд би хаянгаа хаяа һэм шууб, танай үгэдэ орожо, гэжэ Дугаржаб хүхюугээр дуугарна (Ц.-Ж. Жимбиев); 7) дуунай шүлэг (слова, текст песни): Мүнөө үе сагта Агын Буряадай гимнһээ өөрэгүй, ходол үндэр хэмжээнүүдэй үедэ гүйсэдхэгдэдэг «Агамнай» гэжэ дуунай үгыень Цыдып Жамбалов бэшэһэн юм (Ц. Сампилова).