УҺА(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) үнгэгүй, тунгалаг, амтагүй, шэнгэн бодос (вода): Соробхилһон дүлэн соо эльгэ мяханай хүншүү гутажа, тагаан дээрэ сайн уһан табигдаба (Ц.-Д. Хамаев); уһа бороо (гү, али шииг) бороо хура (дожди, дождь): Олон хоногой уһа бороо үзөөгүй дээрэһээ үнгэ зүһэгүй боложо шарлашаһан дайдын адаалхай шэрүүн ногоое хүлөөрөө шэрбэн, тэрэ харайжал мэдэнэ (Ч. Цыдендамбаев); Энэ уһа шииг адхаран байхадаа, оршон тойрон дайдада багтаха шэнгэхэеэ болижо, эндэ тэндэ хүхэ булагууд болон дэбэрхэ юм (Ц.-Ж. Жимбиев); уһа зада (н) ивалга, захаам. харалган, хагсуу, хии бараан (непогода, затяжное ненастье); уһа мүльһэн хүрэһэн уһан (лёд): уһа мүльһэн болоһон гүльмэ; уһан үер хура бороонһоо боложо хэмһээ ехээр нэмэгдэһэн уһан (наводнение): Эндэ уһан үершье, шуурга шумарганшье, ган гасууршье болодог юм (Ц.-Ж. Жимбиев); уһа саһан а) үнгэгүй, тунгалаг, амтагүй, шэнгэн бодос, шииг нойтон (вода): Эндэһээ дайдын амитад: зумбараа, араатанууд ундалдаг, оло мянган мал адууһан уһалдаг, тэдэнэй эзэд малшад уһа саһаяа абаашадаг ха юм (Ц.-Ж. Жимбиев); б) хүлһэн, хара хүлһэн (пот): Газаа хэды һэрюуншье һаань, Үндэр зээрдэ уһа саһан болошонхой (Г.-Д. Дамбаев); в) тон, шал, тон һайнаар (совершенно, совсем, вовсе): уһа саһан нойтон; уһа саһа зайха захаам., хёлг. уһанай шубуу болон загаһа барихаа гол мүрэн дээрэ удаан байха (пропадать на воде – об охоте на водоплавающую птицу, о рыбной ловле); уһа саһан һогтуу шал һогтуу (вдрызг, в стельку пьяный); буряадаар уһа саһа хэлэхэ сэбэр буряадаар хэлэхэ (чисто говорить по-бурятски); уһа шүүдэр ногоон дээрэ унаһан шииг, нойтон (роса): – Гүйжэ бодоод, уһа шүүдэргүй ангаһан холын сайбар халзан тала уруу тэрьедэжэ гүйшэхэ болоо гээшэ гү? (Ч. Цыдендамбаев); уһа шабар шабар шалбааг (грязь): Арсалан зарим үе уһа шабар соошье гэшхэнэ, зарим үе бута болдогуудһаа, шулуу шохойнуудһаа торожо унан алдана (Х. Намсараев); уһа шабар болохо а) шабар шалбааг болохо (превращаться в грязь, стоять – о грязи); б) шал шабар болотороо хүлэрхэ (сильно потеть); в) шал мяхан һогтуу болохо (напиваться вдребезги); сэбэр уһан ариг, тунгалаг, холисогүй уһан (чистая вода): Арюун агаар, халуун шэнэ мяхан, сэбэр уһан, алтан наран – булта танай нютагта элбэг бшуу! (А. Ангархаев); хара уһан юрэл, холисогүй уһан, унданай уһан (просто вода, в противоположность другим напиткам): Хоолынь аргагүй муу һэн: модоной хибэдэһэнтэй холижо болгоһон хилээмэн, буриташаһан колбаса, хүхэ бурдууг шүлэн, сайн орондо бусалгаһан хара уһан (Б.-Б. Намсарайн); мүнхын уһан аман зох. шэдитэ уһан, үхэһэн хүниие, амитаниие амидыруулха шадалтай уһан (живая вода): Тииһэн яаһан хойнол Хонхоолжохон хүгшэн хан байсын хабсагайта хара оройһоо мүнхын уһа оложо, алтан гургалдайгаа сүршэн амидыруулжа, аглаг номин дайдадань табяа бэлэй (Ф. Цыденжапов); саһанай (гү, али һайрамай) уһан саһанай хайлахада бии болоһон уһан (талая вода): Түрүүшын үдэрэй саһанай уһан хоёрдохи һүниин хүйтэндэ хагдые нуга даража, хүрэшэһэн байба (Ч. Цыдендамбаев); Иигээд лэ саһан хайлажа, һайрамай уһан салгидан урдаха (М. Осодоев); хахаанай уһан хабартаа саһа мүльһэнэй ехээр хайлахада халин гараһан уһан (полая вода); дуһаагай уһан саһанай хайлахада, юумэн дээрэһээ дуһаһан уһан (капель): Харин дуһаагай эндэ тэндэ шулуунай забһараар горхиролдохонь дуулдана (Х. Намсараев); бороогой (гү, али аадарай) уһан дулаанай сагта тэнгэриһээ ороһон уһан (дождевая вода): Гэрэй хушалтаһаа дуһалһан бороогой уһан тодоотой тогоон соо шолд-шолд гэнэ (Ж. Тумунов); Аадарай уһан гол мүрэн шэнгеэр хада уруу мухарин бууба (Х. Намсараев); булагай уһан газар дороһоо сорьёлон гараһан уһан (родниковая вода): Булагай уһан толи шэнгеэр толорон яларан, һаргаан байна (Ц.-Ж. Жимбиев); уһа зууха уһа шэнгээхэ, уһа нэбтэрхэ, нойтон болохо (пропитаться водой): Янжама шэшэржэшье байгаа һаа, бэеэ барихые оролдоно. Хубсаһаниинь уһа зуужа, бэедэнь няалдашанхай (Ц.-Д. Хамаев); уһа зууһан модон шал нойтон, уһабхи модон (пропитавшееся водою бревно); уһа руу шиихаха а) уһанда хэхэ, шэхэхэ, унагааха (замачивать в воде): Тэрэ эхэнэр шуhан болоhон халаад голой урасхал уhа руу шиихажа, урагша хойшонь ябуулна (Г.-Д. Дамбаев); б) шэлж. муу юумэндэ оруулха (вовлекать в неприятности): – Таанад элдэб худал хуурмаг үгэ тараанат, юрэдөө, ши утопист боложо, хүниие уһа руу шиихаха гээ гүш? (Ц.-Ж. Жимбиев); уһанда хэхэ а) уһан соо табиха (класть в воду): Тогоошо бугынгаа эбэр халуун уһанда хээд, түргэхэн бусаажа гаргаба (Д.-Д. Дугаров); б) шэлж. муу юумэндэ оруулха (вовлекать в неприятности); сэлсэгэр сэлсэгэр уһан томо томо дуһалнууд (крупные капли); уһа ногоон нарай ногоон, үшөө шэмэтэй болоодүй ногоон (только начинающая расти, ещё непитательная трава); уһа баридаггүй (гү, али нэбтэрдэг) нягта бэшэ, бэлээр нэбтэрдэг (водопроницаемый): уһа баридаггүй уулын шулуута үенүүд; газарай уһа баридаг үень газар доро уһанай бии байдаг үень (водоносный слой); уһа нэбтэрдэггүй (гү, али нэбтэрүүлдэггүй, табидаггүй) нягта, уһанда нэбтэ нородоггүй (водонепроницаемый): уһа нэбтэрдэггүй суба; уһа сасадаг түхеэрэлгэ сасажа газар уһалдаг түхеэрэлгэ (дождевальная установка); уһа бүлэдэг башни уһа насосоор гаргадаг башни (водонапорная башня, водоколонка); уһа дамжуулха соргонууд уһа ябуулдаг соргонууд (водопроводные трубы): Уһа дамжуулха соргонууд, мүн томо гэгшын уһанай амһарта тодхогдоо (Б. Бадмаев); уһа урадхуулгын сорго уһанай гоожохо сорго (водосточная труба): Нёдондо гэрэймнай уһа урадхуулгын соргонууд һэлгүүлэгдээ; уһа сэбэрлэлгын уһа тунаажа сэбэрлэдэг (водоочистительный): Максимиха нютагта оршодог уһа сэбэрлэлгын түхеэрэлгэнүүдые ошожо хараба. Сүүдхын туршада 150 кубометр уһа сэбэрлэхэ аргатай (vtinform. com); уһаар хангалга уһатай байлгалга, болголго (водоснабжение): Үржилэй һургуулиин байшан болбосон түхэлтэй болгогдоо – агааржуулалта-дулаасуулгын журам, уһаар хангалга болон уһа зайлуулга хэб ёһондо оруулагдаа (vtinform. com); уһаар дуталга уһанай хүртэжэ ядалга (маловодье); уһа зөөгшэ дээрээ цистернэтэй уһа зөөдэг машина ба уһа зөөдэг хүн (водовоз); уһа түрисэ онгосо, судна мэтын шэгнүүр (водоизмещение); уһа умбаха бассейн, уһанда умбаха газар тамардаг газар (плавательный бассейн); уһаар эмнэдэг (гү, али аргалдаг) газар аршаанаар эмнэдэг, торходо, ваннада оруулдаг эмнэлгэ (водолечебница); ◊ уһан сооһоо хуурайгаар гараха зарим гэмтэ хэрэг үүдхээд, зэмэгүй үлэхэ (≈ выходить сухим из воды); уһа дэрлэхэ а) архи хэтэрхэй ехээр уудаг болохо, архинша болохо (пьянствовать); б) уһан дээрэ бүхэли үдэрөө үнгэргэхэ (пропадать на реке – о детях в летнее время); уһа налшаха боох. ехээр архидаха (пьянствовать); уһан болгохо бүхы зөөриеэ худалдажа, архи болгохо (пьянствовать); уһан дээгүүр үрмэ тогтоохо (гү, али хүшөөхэ, байлгаха) гоё гоёор, худалаар нээрээ хөөрэхэ (≈ заговаривать зубы): Гоё гоёор хэлээд лэ, уһан дээгүүр үрмэ тогтоогоод лэ, олон жэлдэ урдуур, дээгүүр ябажа байдаг хүнүүд бии ха юм (Ц. Шагжин); олзын түүдэг дээрээ уһа адхагдаха урагшаа таһарха, бүтэхээ болихо (не сбываться мечте): Иигэжэ олзынгоо түүдэг дээрэ уһа адхагдаһан ламанар энэ ушарые ондоо тээшэнь жолоодожо эхилбэд (Ч. Цыдендамбаев); уһаа барагдаһан урагшагүйдэһэн, зайлашагүй хосорхо үйлэтэй, золгүй, уһаяа уруудаһан (обречённый, пропащий): – Ээ, уһаа барагдаһан агитаторнууд!.. Зай, иигэелши, нүхэр. Үглөөгүүр эртэхэн би өөрөө гүйлгэжэ ошуужам (Б. Мунгонов); уһаа барагдаһан хэрэг хосорһон хэрэг, һалаһан хэрэг (пропащее, гиблое дело); уһаа барагдажа урагшаа таһарха галһаа гараад, бурма гэшхэхэ (≈ попадать из огня в полымя); хуурай газарта уһанда шэнгээхэ гэмгүй хүниие гэмнэхэ (обвинять невиновного): – Хүрьгэнөө далдалжа абыт. Залуушуул хүрьгэнииетнай хуурай газарта уһанда шэнгээжэрхихэнь гээшэл (Ч. Цыдендамбаев); газар дээрэ гарбалгүй, уһан дээрэ удхагүй үгытэй, ядуу, тулюур (ни кола, ни двора; ≈ гол как сокол): Үгы, газар дээрэ гарбалгүй, уһан дээрэ удхагүй, үе үндэһэ мүшхэжэ, үгытэй хооһон ябаһан Сэдүүгэй тэрэ гойр годлидо хаанаһаа тархи толгойгоо эрьюулэгдэжэ ошоо юм (Х. Намсараев); 2) гол, горхон, сээл, нуур, уһанай нюруу (река, озеро, водоём, водная поверхность): Кяхта голдо шудхан ородог Грязнуха уһанай эрьедэ сайн складууд (Ч. Цыдендамбаев); уһа гол гол горхон (речушки, ручьи): Тала дайдын, агаарай, уһа голой аглаг арюун байхынь тулада бурхан гээшэ зарим хүндэ ангуушанай шунал заяаһан байха (Ч. Цыдендамбаев); уһа мүрэн гол мүрэн (реки, река): Хорбоо дэлхэйдэ хүнүүд тогтон түбхинэһэн дайдынгаа хада уула, тала нуга, уһа мүрэнүүдтэ тааруу нэрэнүүдые олгодог (Ц.-Х. Дарибазарова); уһа нуур нуур, сөөрэмүүд (озёра, озеро): Баваасан Абидуев хадаа манай поэзиин эхин түрүүшын лирик, түрэл нютагуудайнгаа, дэлхэйн байгаалиие, ой тайга, уһа нуурнуудые ехэ гоёор, үнгэ шэрэ һайхантайгаар бэшэһэн байна (С. Дашиева); уһа нуураар элбэг нуур, сөөрэмөөр олон (изобилующий озёрами): Дуулимхан Яруунамнай уһа нуураар элбэг газар; уһа сөөрэм тооромууд (пруды): – Уһа сөөрэм, уһалууриин ханааба, гидростанци? Эдэниие баһал бариха болохош (Б. Мунгонов); уһа намаг намагтай газар (болота, болото): Татагдаһан хүбүүд Минск, Архангельск, Мурманск шадархи уһа намаг болоһон түбэгтэй газарнуудта хаягдажа, хүндэ хүшэр ажалда һүни үдэргүй намнагдажа эхилбэ (Х. Намсараев); уһанай зүүн бэе гол гү, али горхоной зүүн эрье (левый берег реки, ручья): Рэгзэд Сэсэгмаа хоёр малаа уһанай зүүн бэе гаргажархёод, гэр худараа ерэбэд (Ж. Тумунов); уһаар ябаха уһан дээгүүр ябадаг унаагаар ябаха (плыть по воде); уһа уруудажа гол мүрэнэй урдаһан зүг руу (вниз по реке); уһа үгсэжэ гол мүрэнэй эхин өөдэ (вверх по реке); уһанай байлга (гү, али тогтолго) уһанай хүрэжэ, мүльһөөр хушагдалга (ледостав); уһа сохихо а) уһанай нюруу дээгүүр юумээр сохихо, нэшэхэ (бить по воде, напр. веслом); б) ага уһан соо хүдэлхэ (плескаться в воде – о рыбе); в) шэлж., сэл. үрэгүйгөөр шашаха, шалиха (болтать без толку); уһан дээрэхи хубинь уһанһаа гараад, харагдаад байһан хубинь (надводная часть): онгосын уһан дээрэхи хубинь; уһанай нэмэлгэ таталга уһанай ехэ ба бага бололго (прилив и отлив); уһа гараха (гү, али гаталха) голой, нуурай саада бэе унаагаар гү, али ябагаар ойможо гараха (переправляться через водный рубеж): Хонидынь яашье уһа гаража үгэбэгүй, гүбын мушхаран, хара булангираар урдаһан уһанһаа айба, далтирба (Б. Мунгонов); Тэдээнэй гарасаар уһа гаталжа, минии ойро ерэхэдэ, шадаха зэргээрээ тобшохоноор ушараа хөөрэжэ үгөөд, һөөргөө эрьен алхалбаб (С. Доржиев); уһа хахалбаритуулһан шэлэ уһа хубааһан далан (водораздельный хребет); уһанай хэмжүүр уһа хэмжэдэг оньһон (водомер); уһанда абтадаг үертэ абтадаг (заливной, затопляемый): уһанда абтадаг гэрнүүд; һанаашаар хамаг уһан урдаха һанаашаар болохо (происходит, как предполагалось): – Аа, минии һанаашаар лэ хамаг уһан урдажа байна ха юм (Х. Намсараев); 3) ямар нэгэн шэнгэн бодос, нёлбоһон, хүлһэн г.м. (какая-л. жидкость, напр. слёзы, пот): Түрэһэн ганса эсэгымни һүүлшын хандалга хаяа гэжэ Бадан һанахадаа, зүрхэ сэдьхэлынь хүмэрижэ, нюдэндэнь эзэлүүдгүй уһан гүйбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); Сундайн буурал эхэ хамагһаа ехээр халуудажа, уһа гоожоһон нюураа аршаад… (Ч. Цыдендамбаев); уһа нёлбоһон хүнэй уйлахада нюдэнһѳѳ гараһан гашуун амтатай шэнгэн бодос, нулимса (слёзы): Хүнэгөөр юулэһэн аадарта хүбхэн болотороо сохюулаад, уйдхартай хара нюур дээгүүрээ уһа нёлбоһоо урадхуулаад, мижир-мижир хатарна, мууража унатараа хатарна (Б. Мунгонов); уһа нёлбоһон болохо уйлаха, бархирха, гашуудаха (плакать): – Тиигээ һаамни, ши уйлажа, гутажа, уһа нёлбоһон боложо, архи уужа бү ябаарай, Зай гү? (Ц.-Ж. Жимбиев); нюдэнэй уһан нёлбоһон, нулимса (слёзы, слеза): Заяаханай нюдэнэй уһанай баригдангүй, өөрөө мэлмэршэхэдэ … хасартань хасараа няажа, халуунаар амилан үшөө дахин үнэдөө һэн (Ц.-Д. Хамаев); нюдэнэй уһа аршаха нёлбоһо, нулимса аршаха (вытирать слёзы): Тиихэдэнь хажуугаарнь байһан басагадынь баһал нюдөөрөө уһа елтэлзүүлэн, Сэсэг бү уйлыш даа гэлдэн, аргадажа, нюдэнэйнь уһа аршанад (Х. Намсараев); нюдөөрөө уһа гүйлгэхэ уйлаха, бархирха (плакать): Нюдөөрөө уһа гүйлгэн, шэхэеэ дүлииршэһэн Жалма зоной дундуур улам яаралтайгаар урагшаа жүдхэнэ ха (Д. Батожабай); уһа нюдэн бархирдаг, бархирамхай (плаксивый): – Үгы, ши, Арсалан, эрэ хүн аад лэ, яаһан эшхэбтэр уһа нюдэн амитан гээшэбши? (Ц. Шагжин); уһа нюдэ (н) болохо (гү, али гаргаха, адхаха) нёлбоһоо гоожуулха, бархирха (лить слёзы, плакать): Сэндэмэ эжыһээньшье түрүүн Тамара уһа нюдэн болошоһон юумэ гүйжэ ерэбэ (С. Цырендоржиев); Һайндэр болохоёо байхадань, уһа нюдэ гаргажа болохогүйл (Г.-Д. Дамбаев); Нүхэрнай самса үмдэеэ шэншэлэн, нюдэеэ түргэ түргэн сабшалан, мэнэл уһа нюдэ адхахаяа байна (С. Цырендоржиев); уһа нюһан нюдэнһөө, хамарһаа, аманһаа гараһан шэнгэн бодос, нёлбоһон (слёзы, сопли, слюни): Удангүй уһа нюһа гоожожо, зууралдан зутаран, ушаргүй үгэ дуугарха, шалиха шашахань улам олон болоно (Ц. Дон); уһа нюһа гаратараа энеэхэ нюдэнһөө нёлбоһо гаратараа, хүхэ модон болотороо энеэхэ (смеяться до слёз): Юрэ эдэ гурбаниие хараа һаа, хэниинь хэн гэшэгүй, үетэн сасуутан юм шэнги, нюдэ хамарһаа уһа нюһа гаратараа энеэлдэн һууха юм (Х. Намсараев); уһа хүлһэн халуудахада бэеһээ гараһан уһан, хүлһэн (пот): Үндэр духынь уршалаануудһаа уһа хүлһэн бушхан гаража, доошоо урдаад, нимгэн хара нидхэдэнь торосолдон байтараа, тэндээ удаан тогтожо шадангүй, томо томоор газарта дуһална (Б. Мунгонов); у һа һабһа захаам. уһа хүлһэн (пот): Бата уһа һабһа гоожуулан ажаллана (Б. Шойдоков); уһа шуһан хүн, амитанай бэеын һудаһаар гүйдэг улаан үнгэтэй шэнгэн бодос (кровь): Оодон шара самурайнууд, / Олтирог соогоо бусалхат. / Улаан галаар шэрбүүлээд, / Уһа шуһаа урадхахат! (Х. Намсараев); уһа мяхан боох. а) шал нойтон (весь мокрый – о попавшем под дожд ь); б) шал мяхан һогтуу, мэдээ алдатараа архи ууһан (вдребезги пьяный): уһа мяхан болотороо архидаха; в) алай р зоболго, обоолһон мяхан (нездоровый и полный); г) сэл. татаганаһан балсан (дёргающаяся мышца у человека, лошади); уhа мяхан болохо ехээр хүлэрхэ (сильно потеть): хуу уhа мяхан болоод ерээ; хуһанай уһан боох. хуһанай налхи дорохи шүүһэн (берёзовый сок); мүнгэнэй уһан хууш. мүнгэлиг сайбар үнгэтэй, шэнгэн металл (ртуть); газарай уһан шэлж., нют. огородой эдеэн (помидоры, огурцы); ◊ уһа гоожуулха яряан. дороо норгохо (обмочиться); уһаар хаяха ага шэшэхэ (страдать поносом); ○ газар, нёлбоһон, хүлһэн, шабар, шалбааг, шуһан гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) уһанһаа бүрилдэһэн, уһанда хабаатай (водный, водяной, состоящий из воды): Хүбүүнэй нюур дээгүүр уһан дуһалнууд сэлсылдэнэ, тэрэнэй хубсаһаниинь хуу норошонхой (Ц.-Ж. Жимбиев); уһан далай ехэ уһан, далай (море): Урдын урда сагта, уһан далайн шалбааг байхада, тэрэ нютагта Хансай гэжэ баатар хүбүүн байһан юм гэлсэдэг (Х. Намсараев); уһан далай үбдэгсөө юуншье аймшагтай бэшэ, хамаагүй (≈ море по колено); уһан галаб аман зох. бүхы газар дэлхэйн үертэ абталга (всемирный потоп): Ерээдүйдэ тохёолдохо уһан галаб тухай хэнэйшье уридшалан мэдээгүй байхада Ной этигэл һүзэгөөрөө Бурханһаа һэргылэмжэ абаад, Бурханай үгөөр байжа, өөрыгөө болон өөрынгөө гэр бүлые абарха корабль бариһан байна (Библиһээ); уһан үлэтэй байлгаха ганса уһаар хооллуулха (держать на водной диете); уһан хүүюур үндэр газарһаа унаһан уһан, горхирон урдаһан уһан (водопад): Хабшуу хабсагайн хоорондуур / Хүүенэ, нэернэ уhан хүүюур. / Хүйтэн уhанай амин / Хүнэй бэе hэрюусүүлнэл / Хүшэтэй, түргэн уhан хүүюур! (nsportal. ru); уһан тээрмэ уһанай хүсөөр хүдэлгэгдэдэг тээрмэ (водяная мельница): Эрдэмтын ханаабта хаалта хэжэ, бишыхан уһан тээрмэ тодхохо тухай Степан үүдхэл гаргаба (Ч. Цыдендамбаев); уһан мөөр уһаар эрьелдэдэг мөөр (водяное колесо); уһан хабдар (гү, али хээли) яряан. һэлхэн, хабдар (водянка); уһан хаан шаж. лусууд (водяной); уһан шэрэ уһаар эдьхэгдэдэг шэрэ (акварельная краска, акварель): Тэндэһээ уһан шэрээр һаруул тодоор зурагдаһан залуухан басаганай гоё портрет гаргажа үгэбэ (Ч. Цыдендамбаев); уһан зам (гү, али харгы) уһанай транспортын ябадаг уһан (водный путь); уһан замай транспорт уһаар ябадаг унаа (водный транспорт): Барилга дээрэ газар малтаха ба бетонно хүдэлмэринүүдэй, түмэр замай ба уһан замай транспорт дээрэ ашаа тээхэ ба буулгаха хүдэлмэринүүдэй механизаци ургаа (Буряад-Монголой Y нэнһөө); уһан замайхид уһаар ябадаг унаагай хүдэлмэришэд (водники, работники речного транспорта); уһан сэрэг уһан дээрэ амгалан байдал сахиха сэрэг (морской флот): Эдэ бүгэдые бэелүүлгэдэ нэгэ талаһаа Түбэй сэрэгэй тойрогой сэрэг болон Хойто мүльһэн далайн уһан сэрэг, нүгөө талаһаа Дорно дахи най сэрэгэй тойрогой сэрэг болон Номгон далайн уһан сэрэг хабаадаа (Т. Ламбаев, С. Ринчинов); уһан сэрэгэйхид уһан сэрэгтэ алба хэгшэд (морской флот): – Амурай уһан сэрэгэйхидтэ хүрөөд бусажа ябанабди даа (А. Жамбалон); уһан санашад уһаар ябадаг санашад (воднолыжники); уһан үрмэдэһэн олон жэлэй уһалиг хүйтэн набшатай ногоолиг ургамал (лебеда); 2) шэлж. һула, хооһон (водянистый, жидкий, как вода); уһан сай ондоо эдихэ юумэгүй ганса сай, хооһон сай (чай без ничего): уһан сай һороод газаашаа гараха; уһан шүлэн хооһон шүлэн (бульон, суп без мяса, похлёбка): Тулга дээрэхи тогоон соо уһан шүлэн бусалжа байба (nomoihan. com); уһан жэмэс монсогор гү, али үндэгэн шэнги түхэлтэй, элдэб үнгэтэй, улаан архи хэдэг жэмэс (виноград): Ринчимаагай ябахынхи гэжэ сонгооһон колбаса, нэгэ шэл улаан архи, олдодоггүй хоморой яблока, уһан жэмэс абааб (Г.-Д. Дамбаев); 3) шэлж. сэбэр, жэнхэни, бодото, үнэн (чистый, истинный); уһан жороо айхабтар гоё, урадхал уһа салгидхажа байһан шэнги зөөлэн ябадал, сэбэр жороо (чистая иноходь): Адуунаймнай аха заха алтай шаргагшанһаа түрэһэн, үһэн бүридөө үзэгтэй, үe бүридөө там гатай, өөдэ таби – үндэгэн жороо, уруу таби – уһан жороо, хүлдөө сага ан бугаагтай, хөө хара морин байнал даа! (Ц. Дон); уһан нүхэр унаган нүхэр (настоящий друг): Унаа хүлэг жолоотой, уһан нүхэд зугаатай (Оньһ. ү.); уһан буряад хэлэн сэбэр буряад хэлэн (чистый бурятский язык): Үхибүүн ябаһан минии мэдэхэдэ, үндэр наһатай үбгэд хүгшэдэй мэдэхэдэ, Покровкын ба Намагай деревниин ородууд уһан буряад хэлээр дуугардаг, тиихэһээ байтагай буряад хэлэн дээрэ суглаагаа хэдэг юм һэн (Б. Мунгонов); уһан торгон хэлэн тон сэбэр хэлэн (чистый, образцовый, правильный язык): Ирагуу найруулагша түрэл дайдаяа үнэнхэ зүрхэнһөө һайхашаан, уһан торгон эхэ хэлэн дээрээ уянгатуулан түүрээнэ (Ц.-Х. Дарибазарова); уһан боро сэбэр боро, бод боро (чисто-серый); уһан хээр сэбэр хээр, гоё хээр (чисто-гнедой); уһан хүхэ номин (чисто-зелёный); уһан зээрдэ сэбэр зээрдэ, холисогүй зээрдэ (чисто-рыжий); уһан хайнаг һарлаг үнеэн хоёрой хоорондохи түл (гибрид местной коровы и сарлыка); 4) ямар нэгэн шанараараа уһанда адли, дэндүү ехээр илгарһан (чрезмерно наделённый каким-л. признаком, чем-л. похожий на воду); уһан нойтон (гү, али һахы) шал нойтон (совершенно мокрый): Нилээн удаан үгы байгаад, шэнгэшоогүй юм аабза гэхэдэ, нүгөө эрьедэнь га ранхай, уһан һахы юумэ, гараараа даллажа байха (Г. Базаржапова-Дашеева); уһан хулгана шал нойтон, шудхуулһан хулгана шэнги нойтон (совсем мокрый); уһан нялха тон һая түрэһэн (новорожденный ребёнок); уһан нарай поршоонхонууд тон һая гараһан поршоонхонууд (новорожденные поросята); уһан шалпидха һогтуу, архинша (пьяница): «Иимэл хадаа тиихэдэ мэдээ табитараа залгяа байнаш» гэжэ түрүүн уулзаһан һүнииень һануулхаяа оролдон, зэмэлэнгеэр үгэлбэ. «Уһан шалпидха гэжэ эжы зүб хэлээ ха» (Ц.-Д. Хамаев); уһан тархи шал тэнэг (круглый дурак, голова садовая): – Ээ, уһан тархи, ухаагаа муудажа доройтоол байна даа энэ үбгэн зүнэгтнай (Х. Намсараев); б) найдабаригүй болоһон архиншан (безнадёжный пьяница); уһан тулам а) хэрэггүй, тоосоогүй хүн (бесполезный, никчёмный человек); б) архинша, архиин туулмаг (горький пьяница): Бульжуухай нютагай, мүн ойро шадархи һууринуудай хүнүүд олоороо сугларжа, уһан тулам болотороо архидахань багадаад, гэнтэ баяжаһан Баршуудхада атаархаһан юм (М. Осодоев); в) ивалга тоомгүй, оромгүй (хулиганистый); г) түнх., анг. халюун (выдра); уһан һогтуу түнх. шал һогтуу (вздрызг пьяный); уһан тэнэг (гү, али эрьюу) айхабтар тэнэг (совершенно тупой); уһан дүеэ аман зох. шал эрьюу (обалделый); уһан сэсэн ушаргүй сэсэн, айхабтар сэсэн (очень мудрый): Одоо, уһан сэсэн гэжэ энэ бэлэй, һанаһан хэрэг бүтэбэ, һанаа сэдьхэл амарба гэжэ гэр тээшээ гэшхүүлжэ, гэдэр-годор дугшабаб (Х. Намсараев); уһан нялуун айхабтар нилдагашаһан, билдаганаһан (елейный, подобострастный); уһа нойр (той) боох. унтаана (соня); уһан туранхай түнх. яһан туранхай (совсем истощённый); уһан зоболго байг.-худ. айхабтар тарган, хии тарган (туша – о нездоровом полном человеке); 5) шэлж. урагшагүй, золгүй (неблагополучный, неудачный); уһан мүртэй урагшагүй, золгүй (неудачный, незадачливый, несчастливый): Магад, хуби талаангүй ород басаган Фёкла тухай ойндоо оруулна гү, али өөрынгөө урагшагүй, уһан мүртэй ажабайдал тухай шэбшэнэ гү, үгышье һаа, саашадаа тонуул дээрмэ хэхэ түсэбөө табижа һууна гү? (Б. Санжин, Б. Дандарон); уһан харгы татаха ага, захаам. муугаар ябаха, муу юумэ үүдхэхэ, гай, тодхор асарха (приносить несчастье); уһан харгытай, шуһан мүртэй урагшагүй, муу хойшолонтой ябадалтай, золгүй (злосчастный, приносящий несчастье).