ТЭМДЭГ

юум. н. 1) ямар нэгэ юумые тодоруулан дамжуулһан, элирүүлһэн, харуулһан бодото зүйл, юумэ танихын түлөө хэһэн зүйл, тамга (знак, метка): Гэбэшье зумбараагай нүхэндэнь тэмдэг хээгүй дээрэһээ, тэрэ мүнгэеэ хожомынь олохоёо болишоһон юм гэхэ (Б. Мунгонов); Үсөөн үгэтэй, оролдосо ехэтэй, сулал энэ тэрэ юумэ хэжэ байдаг Зубов мүнөө карта дээрэ элдэб тэмдэгүүдые табижа һууба (Ж. Тумунов); малай тэмдэг малаа танихын тула хэһэн тамга, тѳѳн, эми (метка скота); замай тэмдэгүүд гудамжын хүдэлөөнэй хабаадагшадта ямар нэгэ мэдээсэл дамжуулһан, харгын хажууда байдаг зурагууд, һануулганууд (дорожные знаки): Дэмжэлгын 106,3 сая түхэриг … аяншалгын шэнэ замуудые байгуулгада (зүг зааһан замай тэмдэгүүдые табилга), бүхыдөө 19-һөө үсөөн бэшэ түлэбүүдэй бэелүүлгэдэ шэглүүлэгдэхэ (С. Ринчинов); хилын обоо тэмдэг түүх. хоёр гүрэнэй хоорондохи хилые зааһан бахана (пограничный знак); нэмэхэ тэмдэг хоёр тоое хоорондонь нэмэхэ үйлые харуулһан дүрсэ (плюс); хороохо тэмдэг нэгэ тоое нүгөө тооһоо хороохо үйлые харуулһан дүрсэ (знак вычитания, минус); адли гэhэн тэмдэг хоёр талын тоогой адли байхые харуулһан дүрсэ (знак равенства); хатуу тэмдэг хоёр үзэгые амяарлахые харуулһан сагаан толгойн үзэг (твёрдый знак): Харин “съезд”, “подъезд” соо хатуу тэмдэг бэшэгдэдэг юм (Буряад Y нэнһөө); зөөлэн тэмдэг хашалган абяанай зөөлэрүүлэн хэлэгдэжэ байхые харуулһан сагаан толгойн үзэг (мягкий знак); тэмдэгэй нэрэ хэлэ шэнж. юумэнэй үнгэ, шэнжэ шанар, байдал зааһан нэрэ (качественное имя, прилагательное): Тэмдэгэй нэрэнүүд, наречинүүд болон глаголнууд антонимуудаар угаа баян юм (Н. Дугаров); нэрэ тэмдэг мэргэжэлэй ойлгомжонуудые тодорхойлон дамжуулдаг үгэ, нэрэ томьёо (термин); асуудалай тэмдэг юумэ һуража байһаниие харуулһан бэшэгтэ хэрэглэгдэдэг дүрсэ (вопросительный знак): Асууһан мэдүүлэлнүүд -б, бэ, гү, аал, алтай, хаяа г.м. асуудалай хүсөөр, тусхай асууһан үгүүлбэриин хүсөөр бии болодог. Һүүлдэнь асуудалай тэмдэг табидаг (buryadxelen. com); шангадхалай тэмдэг сэдьхэлэй хүдэлхые харуулһан бэшэгтэ хэрэглэгдэдэг дүрсэ (восклицательный знак): Мэдүүлэлнүүд үгүүлбэреэрээ шангадхаһан болон шангадхаагүй байдаг. Шангадхаһан мэдүүлэлэй хойно шангадхалай тэмдэг табидаг (buryadxelen. com); 2) ямар нэгэ юумые тодоруулан дамжуулһан, элирүүлһэн, харуулһан үзэгдэл, уридшалһан мэдүүлэлгэ, шэнжэ, зүн (признак, симптом, примета, предзнаменование): Ойро шадар амиды амитан бии гэжэ мэдэхэ тэмдэг огто үзэгдэнэгүй (Ц. Дон); Жалма врач хүн байһан туладаа Будын энэ аашые нервын муудаһанай тэмдэг гэжэ шиидхээд, ехээр гайхангүй, хэлэжэ ябаһан үгэеэ саашань үргэлжэлүүлбэ (Ц. Шагжин); бэлгэ тэмдэг ямар нэгэн юумэнэй болохые уридшалһан мэдүүлэлгэ, зүн (знак, символ, предзнаменование); тэмдэг үгэхэ ямар нэгэн хүдэлсөөр гү, али абяагаар юумэ мэдүүлхэ (давать знак, сигнал): Гэбэшье хурдан хара морёороо түрүүлэн ябаһан Шэлдэй занги зогсожо, байгты гэһэн тэмдэг зондоо үгөөд, нарилан шэртэн хараба (Б. Санжин, Б. Дандарон); тэмдэг орохо уридшалан мэдүүлхэ (появляться – о признаках, приметах): Гэнтэ мэдэн гэхэдэнь, намарай тэмдэг орожо, модоной набша намаа шара эреэн болошоһон байгаа һэн (Х. Намсараев); дулаанай тэмдэг ороо дулаан боложо эхилээ (повеяло теплом); зүбшөөhэнэй тэмдэг дохилгоор гү, али ондоо аргаар зүбшөөрэлөө харуулалга (знак согласия): Залма зүбшөөһэнэй тэмдэгтэ толгойгоо дохёод, гаража ошобо (Б. Санжин, Б. Дандарон); hайшааhан тэмдэг болгон һайшаажа байһаниие харуулжа (в знак одобрения, одобрительно); эсэһэнэй тэмдэг эсэһэнэй шэнжэ (признак усталости): Хэды тиигэбэшье һаань, үбгэржэ ябаһандань тиигээ юм гү, али яагаа юм, бүхы бэедэнь эсэһэнэй тэмдэг мэдэрэгдэжэ, нилээдгүй хүндэшэг болоод байгаа һэн (Б. Мунгонов); нюдөө аниб гэжэ тэмдэг үгэхэ нюдөө эмнижэ ямар нэгэн хүсэл, мэдээлэл дамжуулха (подмигивать, давать знак глазами); муугай тэмдэг муу юумэ болохые уридшалан мэдүүлһэн, гай тодхорой шэнжэ үзүүлһэн үзэгдэл, муу ёро (дурной знак): Харин аягань уруугаа хаража унаа хадаа муугай тэмдэг: олзо омоггүй ябахаһаа гадна ямар нэгэ тодхорто дайрагдажа болохо (Б. Санжин, Б. Дандарон); 3) ямар нэгэн юумэ тодорхойлһон, тодолһон бэшэлгэ (помета, заметка): Георгий Николаевич Сэдэнһээ һомотой патронташыень абажа бүһэлөөд, бууень үргэлөөд, тэрээндэ багахан тэмдэг бэшэжэ үгэбэ (Б. Мунгонов); 4) хубсаһан дээрэ зүүхэ зураг, бэшэлгэтэй зүйл (знак, значок): Ши офицер болоогүй аад, захадаа тэбхэр тэбхэр тэмдэгүүдые бү хада (Ж. Тумунов); Кружева угалзатай сээжэдэнь комсомолоймни тэмдэг хадаатай зандаа (Ц.-Ж. Жимбиев); хамсын тэмдэг хамсы дээрэ оёгдодог бүд зураг (нашивки на рукаве); 5) сэгнэлтэ, сэгнэлтын балл (отметка, балл): Четвертьдээ 5 хүн «хоёр» тэмдэгтэй гараха гээшэмнай, аяар табан хүн бүхэли 2–3 һарын туршада юушье хэнгүй, миин хооһоор сагаа үнгэргэһэн болоно ха юм (К. Цыденов); ○ шэнжэ гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.