ТҮХЭЛ

юум. н. 1) ямар нэгэн юумэнэй гадаа маяг, газаа талань, байдал, дүрсэ, зүһэ шарай, хэбэр (вид, облик, внешность): Тон мүнөөнэй маягаар хубсаланхай, үһэниинь богонихоноор, эрэ хүнэйхишүүгээр тайранхай, бүхы түхэлынь нариихан, гуурагар, үндэр шэнги болошонхой байба (К. Цыденов); түхэл шарай (гү, али шэг) нюур, бэе, хубсаһаниинь, газаа тала (облик): Түхэл шарайгаараашье, абари зангаараашье тон лэ хоёр ондоо улад байгаа (Б. Мунгонов); Һарын сагаанда нүхэрэйм нюур сайрахаһаа бэшэ түхэл шэгынь эндэһээ харагданагүй (С. Доржиев); түхэл дүрсэ (гү, али маяг, янза, шэнжэ) гадаада байдал (вид, облик): Орой дээрэхи огторгой ойро дүтэхэнэ болоһондол, барбагар барбагар үүлэд байраяа оложо ядаһандал, түхэл дүрсэеэ түргөөр хубилган, урда зүг руу унжылданад (Ц.-Ж. Жимбиев); Шэлүүһэн мэтэ бэеэ хуряан зогсошоһон түхэл маягынь оройдоо орхигдошоо (Ц.-Д. Хамаев); Газаада түхэл янзаараа болбосоронги хүн боложо, зондо харагдахые хүсэдэг туладаа, мүнөөшье бэеэ зэһэнги, нюдөө үзүүрлэнхэй (Ж. Тумунов); түхэл байдал дүрсэ, гадаа дүрсэ, маяг (вид, форма): Һуралсалай талые даагшын дуугарха түхэл шэнжээр аягүй хөөрэлдөөн болохоо һанаа ха юм гэжэ Намжал тухайлба (К. Цыденов); түхэл алдаха муудаха, гэмтэхэ, дүрсэеэ алдаха (терять свой вид); хуушанай түхэлдэ орохо урданай түлэбтөө орохо, хуушан хэбтээ орохо (принимать прежний вид): Буугай шабхын сохиһоншуу няс гэхэ абяан бүтүү тайгын байдалые богонихон сууряагаар тэһэлээд, дахяад лэ дүлии байгаали хуушанайнгаа түхэлдэ орошобо (С. Цырендоржиев); түхэл үзүүлхэ хэбэр үзүүлхэ, -ааша болохо (делать вид): – Намайе хүндэлхэшье зон байгаа бэзэ даа… – гээд, айлшаниинь гомдоһон түхэл үзүүлэн, малгайгаа һарюу үмдөөд, үүдэн тээшээ алхалба (Ц.-Ж. Жимбиев); эзэн түхэлөөр эзэндэ адляар, эзэн шэнги (по-хозяйски); герой шэнги түхэлтэйгөөр герой шэнги хэбэртэйгээр, герой шэнгеэр (с видом героя); 2) янза, маяг, худалдаанай тэмдэг (тип, склад, марка): Үдын халуунаар «Т-40» түхэлэй, шоргоолзоной маягтай трактор ерээд, хоёр хүн тэрээн сооһоо буужа, гэртэ оробо (Г. Дашабылов); городской түхэлэй гэрнүүд хотын маягтай гэрнүүд (дома городского типа); шэнэ түхэлэй машинанууд шэнэ янзын машинанууд (машины новой марки); ○ байдал, зүһэ, маяг, шарай, янза гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.