ТУХА(Н)

(Н) юум. н. 1) заб, сүлөө (досуг, свободное время): Улаан сурбатаяа ухарилдаһаар таанадаашье эрьехэ тухам олдоногүй (С. Цырендоржиев); туха сүлөө (гү, али зай) сүлөөтэй саг, заб (свободное время): Теэд мүнөө эдэ бүгэдые обёорон хараха туха сүлөө хүбүүндэ олдобогүй (Ц. Шагжин); – Туха зайгаа хаража, би хаа-яа ерээд ошожо байхаб (Д.-Д. Дугаров); туха сүлөөгүй забгүй, сүлөө саггүй (не имеющий досуга, занятый): Ходол туха сүлөөгүй ябадаг гэртэхинэйнь ажал һаянай нэгэ бага хүнгэрөө боложо байна (Ц.-Ж. Жимбиев); 2) арга боломжо, арга шадал (возможность): Гэлэг-Жамсашье һүрэжэ бодоһоор мориндоо ябууд мордоод, тэрээнэйнгээ тухаар ябуулжа, шугы руу ороод, харагдахаа болишобо (Б. Шойдоков); тухаяа таһарха аргаа барагдаха, мухардаха, яахашье боломжогүй болохо (оказаться в безвыходном положении): Бадма хоёр хүбүүдтэеэ яахашье аргагүй боложо, тухаяа таһаран … хургаяа ёдолзуулна (Х. Намсараев); тухандань хүрэхэ (гү, али хүргэхэ) ямар нэгэн юумэнэй захада гараха, ямар нэгэн юумэ хүсэд бүтээхэ, бэелүүлхэ (доводить до конца какое-л. дело): – Гэнтэ тухандань хүрэнгүй һалаха болоо һаа, ямар аягүйб (Ж. Балданжабон); – Баяд ноёдоор зүршэлдэхэ гэжэ туршанаб. Теэд тэрэнээ тухандань хүргэжэ шадаха хүн гээшэ гүб? (Ж. Балданжабон); хүнэй туханда хүрэхэ хүн болохо, хүнэй зэргэ болохо (выходить в люди); тухандаа хүрэхэдөө наһаа хүсэхэдөө, ямар нэгэ шадабаритай болоходоо (с возрастом, став взрослым): Хожомоо, тухандаа хүрэхэдөө, яаха хээхэшье юм? (Ч. Цыдендамбаев); арга туха юумэ бүтээхэ боломжо (возможность): Яаба хээбэшье Мүнхэ Залма хоёрто арга туха үгэнгүй, хүл дээрээ бодожо ядаһаар байтарынь хажуудань хүрэжэ ерээд, залуу удамаршань Мүнхые морин дээрэһээ мухариса ташуурдаба (Б. Санжин, Б. Дандарон); арга туха соогоо туһалха шадахаараа туһа хүргэхэ (помогать по возможности); ○ шадал гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.