ТОН I

част., шанг. удхатай дан, ушаргүй (весьма, совсем, совершенно, вовсе, абсолютно): Энэ Бата тон сэхэ, тон үнэн, тон һайн сэдьхэлтэй хүн байгаа байна (Х. Намсараев); тон ехэ а) айхабтар томо, томоһоо томо (очень большой): Энэ ушар Дулма хүгшэнэй ажабайдалда тон ехэ гашуудал асарһан юм; б) ехээр, угаа, маша, айхабтараар (очень сильно, чрезвычайно): Нүгөө талаараа, зээрдэ үреэемни худалдахань гэжэ тон ехэ харамнан, һанаагаа зобоноб (Ц. Дон); тон ехээр угаа ехээр, айхабтараар (сильно): Тиихэдэнь гашуудалай, тон ехээр шаналһанай һүүдэр шарайгаарнь үнгэрөөдхибэ (А. Ангархаев); тон бага а) бишыхан, заахан (мизерный, совсем маленький): Сээжэ руунь гараа хэхэ гэхэдэнь, зайнь тон бага байжа, үшөө гурбадахииень абаха баатай болобо (Б. Шойдоков); б) даншье һаа бага (очень мало, минимально): Бидэнэр Владимир Яковлевичые тон бага мэдэнэбди (Ч. Цыдендамбаев); тон багаар угаа багаар (совсем мало, слишком мало): Тиигэжэ үбһэ хулһан тон багаар абтаа (В. Гармаев); тон бишыхан бэшэ дан жаахан бэшэ (не совсем маленький): тон бишыхан бэшэ, дунда зэргын бухал; тон һайн а) эгээл һайн, угаа һайн (отличный, исключительно хороший, превосходный): – Гурбадахяар, ши тон һайн заршамтай байһанаа эсэгэдээ харуулха уялгатайш (К. Цыденов); б) эрхим һайнаар, ехэ һайнаар (превосходно, отлично): Донгид абынгаа сухалтай уулагар зан тухай тон һайн мэдэхэ тула олон үгэ хэлэнгүй зэргэлээд һуулсашана (Ж. Балданжабон); тон муухай айхабтар муухай, уйгаргүй муухай, олигой муухай (прескверный): – Халаг даа, эгээл эндэ шинии эсэгэ бидэ хоёр заһагдашагүй, тон муухай алдуу хэжэрхиһэн байнабди (Ц. Шагжин); тон нарин а) эгээл нарин (очень тонкий): Зураг зурахадаа, тон нарин һиилүүрнүүдые шэрээр угалзалхадаа, нэгэшье шэшэрээгүй гарынь мэнэ мэнэ һалганан алдана (Ж. Тумунов); б) айхабтар зүб харуулдаг (высокой точности – о приборах): Мүнөөнэй электронно приборнууд тон нарин, зүб харуулдаг гэхэдэ болохо; в) ушаргүй нягта ябадалтай (чересчур аккуратный – о человеке): Манай ахалагша бухгалтер ажалдаа тон нарин хүн юм; тон шухала айхабтар шухала (важнейший): Тэдэ хоёрые тон шухала юумэ хөөрэлдэжэ байна гэжэ мэдэхэгүй хадаа хүнүүд ороно, гарана (Д. Эрдынеев); тон ондоо яг ондоо, яашагүй ондоо (совершенно другой): Шажан мүргэлөөрөө, үндэһэ яһаараа тон ондоо байгаашье һаа, ямар эбтэй тааража һууна гээшэбибди (Ц. Шагжин); тон буруу тээшээ яг буруу тээшээ (в совсем противоположную сторону): Уһаяа удхаад бусажа ябатараа, хүгшэн тон буруу тээшээ төөришэһэн байгаа (Ч. Цыдендамбаев); тон анхаралтайгаар айхабтар анхаралтайгаар (с величайшим вниманием): Пропускыень тон анхаралтайгаар шалгаба (Б. Шойдоков); тон зүб айхабтар зүб, эгээл зүб, яаха аргагүй зүб (совершенно верно): Гансал үндэр ехэ, Федодһоо өөрһөөнь үндэр, ханын часы гансааран «тон зүб, тон зүб» гэжэ дабтан зүбшөөнэ (Ч. Цыдендамбаев); тон иимэ бэшэ яг иимэ бэшэ, оройдоо иимэ бэшэ (вовсе не такой, совсем другой): Энэ гар табилгашни тон иимэ бэшэл, харыш; тон имагта удха шанартай тусгаар удха шанартай, айхабтар удха шанартай (имеющий совершенно исключительное значение): Энэ суглаан дээрэ тон имагта удха шанартай асуудалнууд харагдаха ёһотой; тон мэдээжэ зүйл эгээл мэдээжэ зүйл (очевидная истина, аксиома): Энэшни тон мэдээжэ зүйл ха юм даа, яажа ойлгонгүй үлэшэһэн байгаабши?; тон һаяын бүри һаяын, эгээл һаяын (совсем недавний): Сэрэн-Цоколой нютагайнгаа зониие дахуулаад, тон һаяын үдэрнүүдтэ Монгол арилхаяа байна гэжэ дуулга гээ (Б. Санжин, Б. Дандарон); тон һүүлшын үедэ эгээл һүүлшын үедэ, һая (в самое последнее время): Тон һүүлшын үедэ болоһоншье һонин хомор даа; тон түрүүн нэн түрүүн, эгээл түрүүн (прежде всего): – Үгы даа, та тон түрүүн ноён гээшэт, тиигэһэн лэ хойноо хүн болохот (Ц. Шагжин); тон залууһаа эгээл залууһаа, бүри залууһаа (с самой юности): Нэрэеэ тон залууһаа гамнажа ябабал, хүнэй бүхы наһанда туһатай; тон эхинһээ эгээл эхинһээ (с самого начала): Тон эхинһээнь эхил бэл, Виктор Назарович ба Светлана Васильевна хоёр һургуулида суг һураһан нүхэд юм (Буряад Y нэнһөө); тон үхибүүн а) яаха аргагүй, яг үхибүүн, бүри үхибүүн (совсем маленький ребёнок): Эндүүрээгүйб, тон үхибүүн лэ ойн хажууда ябаа һэн; б) бага үхибүүн шэнги (совсем как ребёнок): – Иигэжэ байжа эрхэлхэдээ тон үхибүүн болошонош даа, Самбуу!; тон хани эгээл дүтын нүхэр, унаган нүхэр (≈ водой не разольёшь): Сэрэмжэд Сэсэгмаа хоёр нэгэ нютагай, сугтаа һургуулида һураһан тон хани басагад һэн; тон нюуса айхабтар нюуса, эгээл нюуса (полная тайна): Хэндэ ямар даабари үгтэхэнь мүнөө дээрээ тон нюуса; харгымнай тон нэгэ харгымнай яаха аргагүй нэгэ (дорога у нас только одна): Долоо модоной газарта оршодог Булагта һуурин орохо харгымнай һургуулида ошохо үхибүүдтэй тон нэгэ байшаба; тон ханаха яаха аргагүй ханаха (быть вполне довольным, полностью удовлетворяться): Эжынь хүбүүнэйнгээ четвертиин дүнгөөр булта таба гарабалынь, тон ханаха байһанаа нюубагүй; тон шамда хэлэнэм гансал шамда хэлэнэм (только тебе говорю): – Энэ нюусаяа тон шамда хэлэнэм.