ТАТУУЛХА

үйлэ ү., идх. залог 1) хүсэ гаргуулан бэе тээшэ болгохые баадхаха гү, али зүбшөөхэ (заставить или позволять тянуть): Саһашаа уһа руу түлхижэ унагаагаад, нүгөөдэ саһашаараа татуулаад эрье гарашахада болохо байгаа ха юм (С. Доржиев); амаа татуулха а) байлгагдаха, жолоогоо татагдаха (останавливаться – о лошади): Тиимэ буртаг шэрэнгиин оёороор арба һалаа арьялаа барьялаа эбэрээ ара нюрган дээрээ табижа, ама хинсайшатараа татуулаад… (Х. Намсараев); б) шэлж. хоригдохо, дуугархаяа хизаарлагдаха, болигогдохо (получать порицание, нарекание): Юрэдөө энэ Дамдин түрүүлэгшэ хэды дахин аймагай ноёдто амаа татуулба гээшэб (Х. Намсараев); алта һаба татуулха будд. хүнэй нүгшэхэдэ, бурханай номдо ламаар харуулжа, ямар ушарһаа нүгшөөб, али зүгтэ, ямар айлда түрэхэб, ямар юумэ бүтээхэ ёһотойб гэжэ тайлбарилдаг ёһон (обращение к ламам после смерти близкого человека с целью определения причины смерти, последующего перерождения и других обстоятельств): «Амиды ябаа сагтаа таанадые орхихогүйб» гэжэ үгэеэ үгэжэ, Бүүбэйнгээ алта һабыень татуулхаа Халзан Жамсында зорюута ошобо (Ж. Балданжабон); һураһан юумэ һураар татуулхагүй болихогүй, хуушан шаахайгаа углаха (не отказываться от старых привычек): Энэ хадаа һураһан юумэ һураар татуулхагүй гэхэ гү, али шоно шуһа дахаха гэһэнэй ёһоор, хэзээ хаана муу юумын болохо бүхэндэ нэгэшье удаа гээгдэдэггүй, хододоо тиимэ газарта ошожо, өөрынгөө муу муухай абьяасаа тэжээн хужарладаг байгаа юм (Х. Намсараев); 2) утаар абяа гаргуулха (заставлять или позволять издавать долгий звук): Хара сасагаар нюдөө бүглэһэн жоодшо хүнэй сэмгээр хэһэн гандан гартаа абажа, үлэн шонын улиһан мэтэ утаар татуулан үлеэбэ (Д. Батожабай); 3) бэе тээшэ болгогдохо, абтагдаха, хандуулагдаха, дура буляаха, өөртөө дурлуулха (быть объектом внимания, влечения): Би шамаар дашуураад ябахадаа, тэрээхэн эрбэгэнэһэн, ялас гэһэн юумэн бүхэндэ татуулдаг нюдыеш, халюухай хүнгэн бодолтой ухааеш ойлгоогүй зэмэтэйб (З. Гомбожабай); һонирхол татуулха һонирхуулха, анхарал табюулха (привлекать интерес): Мүн тиихэдэ уласхоорондын 20 гаран гроссмейстер Ивалгын дасанда ерэжэ, мүрысөөндэ бүри һонирхол татуулжа байгаа (Б. Балданов); 4) абтаха, суглуулагдаха, оруулагдаха (заставить или позволять собираться, призываться): – Табхайн Дугарта хүрьгэнөө татуулаад, үшөө моридоо татуулха аргамгүй (Ж. Тумунов); сэрэгтэ (гү, али армида) татуулха сэрэгтэ абтаха, дуудагдаха (быть мобилизованным): Сагаан хаанай сэрэгтэ Аюушынгаа татуулжа ябашахада бии үгы юумэеэ дасаган дунда зөөгөөгшэ һэм (С. Цырендоржиев); 5) зурагар ута юумэ гаргуулха, һунаалгаха, малтуулха (заставлять или позволять проводить, протягивать): Электролиниеэ саг соонь шангадхан татуулаад, дан ехээр һанжуулангүй байгаа һаань, юундэ тиимэ авари болохо һэм (Б. Мунгонов); 6) хушагдаха, бүрхөөгдэхэ (заставлять или позволять покрываться, обволакиваться): Мүн ябаган сэрэгшэд пишэгэрхэй тэшэгэрхэй буулгажа, уняар мана татуулба (Б. Санжин, Б. Дандарон); (ухаа) тооһо татуулха ухаа тооһо гаргаха, бодхоохо (поднимать пыль): Шагдар таряанай захаархи харгы руу тэргэтэй морёороо тооһо татуулан шогшуулһаар малшадай зуһаланда ойртобо (Д.-Д. Дугаров); Тиигээд тугаарай гурбан улаагай Бадматанай урдуур ехэ харгыгаар ухаа тооһо татуулжа, наярхай-түерхэй буулдан, үнгэржэ гарахадань… (Х. Намсараев); хүхэ мана татуулха ехээр утаа гаргаха, хүхэ манан болгохо (дымить): Гааһаяа шуур-шуур хүхэжэ, ехэ ехээр утаа бааюулан, гэр соогуураа хүхэ мана татуулна (Б. Мунгонов); һэбшээ татуулха һэбшээ хүдэлгэхэ (обдувать, обвевать): Бэеынгээ ехээр хордоходо, Мархуу самсаа тайлаад, тэрээгээрээ һэбин, нюрга руугаа һэбшээ татуулна (Ц.-Д. Дамдинжапов); үнэр татуулха үнэр дэлгэрүүлхэ, үнэр гутуулха (пахнуть, распространять запах): Гэрэй оёорто үнэр татуулжа хэбтэнхаар, сэбэр агаарта бэеэ арюудхажа, ажал хэжэ ябаһан һураггүй дээрэ (С. Цырендоржиев); гэрэл туяа татуулха гэрэлтүүлжэ, туяа толо гаргаха, яларуулха (излучать свет): …зүүдэндэ орохогүй зоболон тахалай хажуугаар алта торгоной гэрэл туяа татуулһан, булга халюунай һайхан арһа хиисхүүлһэн баяшуулай басагад… (Д. Батожабай); 7) гэдэргээ болгогдохо, хойшо гаргагдаха, хамаг юумэнһээ хожомдохо (отодвигаться назад, отставать): …эжынь нээрээшье хойшо татуулһан байгаа (Б. Мунгонов); 8) буталуулха, нюдүүлхэ (заставлять или позволять крошить, молоть): – Нэгэ мэшээг талха татуулха гэһээр үни заяанай аад, тугаарайл арайш гэжэ нэгэ ябаган тэргэ шэрэжэ ошогшоон болоно һэн лэ даа (К. Цыденов); 9) баригдажа алуулха, баригдажа эдигдэхэ (быть задранным собакой или диким животным): Хурьганай хажуудань ошон гэһээ, арьяатанда таһар удар татуулһан хүн, тээ саана улаа нэлээ болошоһон нохой хэбтэбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); нохойдо татуулха нохойдо нохойдо зуулгаха, баригдажа эдигдэхэ (быть задранным собакой): Зэмэгүй гурбанай али нэгэн тэргэһээ унажа, нохойдо таһар татуулжа гү, буугай һомондо дайрагдажа болохо байгаал (Ч. Цыдендамбаев).