ТАРААХА
үйлэ ү., идх. залог 1) хэдэн тээшэнь хаяха, бутархай болгоод сасаха (разбрасывать, рассеивать): Сабшалан дээрэ наг шэбхэ тараажа дүүргээд байтарынь, апрель һара гаража, сошормог абаритай Юрөө горхон һабаһаа халижа байжа сошордонгёор урдаба (Б. Мунгонов); үтэгжүүлгэ тарааха шэбхэ болон искусственна үтэгжүүлгэ поли дээгүүр нэгэ жэгдээр хаяха (разбрасывать удобрения); уһа тарааха уһалха (поливать): Зариманиинь таряанай үбһэ түүхэеэ, зариманиинь сабшаланда уһа тараахаяа, зариманиинь ханаабай үбһэ, лай буртагыень арилгахаяа, зариманиинь түлеэ хуурайлхаяа ошоол даа (Х. Намсараев); гал тарааха носожо байһан сусалнуудые ганса гансаар хажуу тээшэнь болгожо, гал аалидуулха (убавить огонь): Сэсэгмаа тэрээндэ уһа нэмэжэ һэблээд, тогоон дорохи галаа хажуу тээшэнь тараажа, айрагаа бүлэжэ оробо (Ж. Тумунов); духаряа тарааха хундагануудта архи хэхэ, айлшадта бариха (разливать спиртное): Баяр духаряа тарааха зуураа айлшадайнгаа хэдэйнь һогтожо байһые тухайлан, арза хорзыень тааруулан ябуулха гэжэ оролдоно (Ц.-Ж. Жимбиев); гэрэл тарааха гэрэлтэхэ, толотохо, гэрэл сасаха (рассеивать свет): Гэртэ, набтархан табсан дээрэ, тоһон дэн һүлэмхихэнөөр носожо, гэр соо бүүдэгэр шара гэрэл тараана (Б. Санжин, Б. Дандарон); үнэр тарааха үнэр табиха, үнэр анхилуулха (распространять запах): Арха барха үдхэн мүшэртэй томо хуша доро залиржа байһан түүдэгэй утаан ууяжа, тайга соогуур унайн үнэр тараана (Д.-Д. Дугаров); 2) арилгаха, ябуулха, үгы болгохо (разгонять, заставить исчезнуть): Иихэдээ Будынгаа зосоо багтажа ядажа байһан уйдхарта һанал бодолыень тарааха, сэдьхэлынь амаруулха гэжэ хүсэнэ ха юм (Ц. Шагжин); уйдхараа (гү, али гунигаа) тарааха ямар нэгэн аргаар гунигаа дарахые, болигохые оролдохо, бэеэ һамааруулха арга бэдэрхэ (развеивать грусть): Үглөөдэр холын аянда мордохо гунигай байбашье һаань, тала дайдынгаа хүгжэм шагнажа, гунигаа тараана манай хоёр (Б. Мунгонов); уйгаа (гү, али гашуудалаа) тарааха уйгаа, гашуудалаа дараха, заһаха, сэдьхэлээ сэхэлдюулхэ (размыкать своё горе): Үдэр болоходонь, хитад харуулшан гэртээ ошожо эдеэлхэ, амархаһаа гадна эндэ ерэхэдээ, шара дүнзэ бүхэли һүниндөө ууюулан, уйгаа тараадаг зантай һэн (Ж. Тумунов); уур сухалаа тарааха сухалаа гаргаха (вымещать злобу): Нюдэндэнь харагдаһан түрүүшын студентые абан эдин алдаха, тиигэжэл уур сухалаа тарааха гэжэ хүсэһэн байгаа (Ч. Цыдендамбаев); сухал тарааха номгоруулха, уушхаруулха, һанааень амаруулха (успокаивать): Хөөрэлдөөгөө дам саашань шог зугаа, энеэдэ наадан болгожо, залуухан сэрэгшын сухал тарааба (Г.-Д. Дамбаев); мангараа тарааха архиһаа боложо толгойн үбдэлгые болюулхые оролдохо, элдэб аргаар аргалха, толгой заһаха (опохмеляться): Һогтуу галзуугаар басагаяа үдэшэхэдөө Баршуудха худадаа һаймһаржа, харгыдаа мангараа тараажа ябахыень түйсэдэ һүнэй архи хээд, тэргэ дээрэнь табижа үрдиһэн байгаа (М. Осодоев); нойроо тарааха нойроо сэлмээхэ, нойрмог байдалаа һэргээхэ (разгонять сон); бухиндааень тарааха шалааень гаргуулха (заставить размяться, посредством движений избавиться от ощущения онемения в теле): Хэхэ юумэеэ оложо ядашоод байхадань, бидэнэр ошожо жаргуулаа, бухиндааень тараагаа бэшэ гүбди (Ч. Цыдендамбаев); хүлөө тарааха хүлэйнгөө шалаа гаргаха, ябуултаха (разминаться, пройтись); 3) иишэ тиишэнь хубааха, дэлгэрүүлхэ, нэбтэрүүлхэ, үльгэр жэшээ болгохо (распространять, внедрять): Хэдэн хоногто ябажа, үхибүүдые Оренбургска, Курганска областьнуудаар бүлэг бүлэгөөрнь тараабад (Б.-Б. Намсарайн); номнол тарааха һургаал дэлгэрүүлхэ, нэбтэрүүлхэ (распространять учение): Эдэ уймар багашуулһаа байха нарбаа сайһаншье улад алалсаха, хюдалсаха номнол тараажа, буу тоногоо түхеэржэл байдаг юм бэшэ гү (Д.-Д. Дугаров); түрүүшүүлэй дүршэл тарааха түрүүшүүлэй дүршэл халан абаха (внедрять опыт передовиков); гэгээрэл тарааха дэлгэрүүлхэ, гэгээрүүлхэ (просвещать): – Илангаяа ши, хүн зоной дунда гэгээрэл тараахаяа ерэһэн хүн, харюусалгынгаа ехые ойлгохо ёһотойш (Ц.-Д. Хамаев); газетэ тарааха газетэ олондо үгэхэ, хубааха (распространять газету): Шаруу Малаатын, Шаазгайтын заямхануудаар ябажа, айл бүхэндэ бэшэг, газетэ гэхэ мэтые тарааба (М. Осодоев); мэдээ (гү, али зар тунхаг) тарааха олон хүндэ юумэ дуулгаха, дамжуулха (разносить весть): Тиигэхэ забһартань Шаазгайтын үхибүүд хажуугаарнь дүрьесэ гүйлдэжэ, айл бүхэнэй газаа халта зогсожо, иимэ мэдээ тарааба (М. Осодоев); Энэ зорилгоор Гончог-Жамца гээшэ айхабтар эди шэдитэй, мэдэлшэ мэргэн лама гэжэ зоной дунда зар тунхаг тарааһан байгаа (Б. Санжин, Б. Дандарон); хоб-жэб (гү, али хоб зугаа) тарааха хүниие хардаhан хооhон үгэ зөөхэ, хардаха, гүрдэхэ (распространять слухи): Үһөөгөө абахаһаа гадна маанад тухай хоб-жэб тараахыень болюулхал баатай байгаабди (Д.-Д. Дугаров); Нэн түрүүн өөрынь тархида тудалдажа, хоб зугаа тарааһан зэмэтэн болохонь юунһээшье муухай байгаа бшуу (М. Осодоев); худал хуурмаг юумэ тарааха худалаар хэлээд ябаха, үнэн бэшыень мэдээгүй аад, хэлэжэ ябаха (распускать небылицы): Тиигэхэ зуураа хүдэлмэришэдэй, таряашадай дунда худал хуурмаг үгэнүүдые тарааха гэжэ аманһаа абалсан дарья табилдана (Х. Намсараев); 4) дууһаха, дүүрэһэн дээрэ тоолохо, түгэсхэхэ, хүнүүдые табижа ябуулха (распускать, закрывать): Гайхахадаа, хэшээлээ тараагаад, үдэһөө хойшо Цырендоржодо ошоходонь, тэрэнь баһал гэртээ үгы байба (К. Цыденов); суглаа тарааха суглаа болигохо, суглаа дүүрэһэн дээрэ тоолохо (закрывать собрание): Тиигээд түгэсхэлэй үгэ хэлэхэдээ, бидэнэр һаяар танда ондоо бригадир оложо үгэхэбди гэжэ мэдүүлээд, тэрэ суглаагаа тарааба (Ц.-Ж. Жимбиев).