ҮЛГЫ

юум. н. 1) нарай үхибүү унтуулхадаа хэрэглэдэг, хүдэлгэжэ байхаар түхеэрэгдэhэн багахан орон, унтари. Yлгы хэдэн янзын байдаг юм: газар дээрэ байхаар түхэреэгдэhэн хүлтэй үлгы, дээрэhээ үлгэдэг дүрбэн ооhортой үлгы г. м. Мүн үлгынүүд элдэб эдээр бүтээгдэhэн байдаг hэн (люлька, колыбель): Энээхэн һарлагай арһан үлгы соо газарта хаяатай бархиржа байгша хүбүүхэн хүсэд жэлтэйшье болоогүй бшуу (Д. Батожабай); Түрөөгүй хүбүүндэ түмэр үлгы бү түхеэрэ (Оньһ. ү.); буряад үлгы буряад яhатанай урдань нарай үхибүүгээ унтуулдаг байhан багахан модон орон. Буряад үлгы дүрбэн талаhаа хабтагайгаар хэhэн хашааhатай, толгой талань үндэрөөр, хүл талань набтараар дархалагдаhан байдаг hэн. Оёоройнь хабтагайда хоёр таладань хүдэлгэжэ байхаар түхэреэлүүлэн дархалhан хабтагай хүл хадагдадаг байгаа (бурятская колыбель); ород үлгы дүрбэн модо тусхай гуримаар хоноон холбоод, зузаан бүдөөр бүрижэ, дүрбэн углуунуудтань нүхэ гаргажа, hур ооhор оруулаад, дээрэhээ үлгэдэг үлгы. Иимэ үлгы буряад зон ородуудhаа халан абаhан байна (русская колыбель): Харин ахань агаарта hэнжэлзэжэ байдаг, номотой ород үлгы дархалба (Ч. Цыдендамбаев); үйhэн үлгы хуhанай дурһа холбожо дархалhан газар дээрэ табигдадаг буряад үлгы (берестяная люлька): – Айлда залалаар ерэжэ, үйhэн үлгы соогоо хонин мансытай хэбтэhэн үбшэн үхибүүень хараад, « Хатуу үбшэн хүрөө. Хара хони гаргажа, зүрхыень зүһөөд, галда хаягты. Үбшэниинь зүрхэнтэй арилха », – гэдэг байгааб (Б. Санжин, Б. Дандарон); дүүжэн үлгы дээрэhээ үлгөөд байдаг ород үлгы. Һүүлэй үедэ иимэ үлгыдэ үхибүүе дүүжэндүүлэн хүдэлгэхын тула ооhорнуудайнь ниилэhэн газарта пружина хэдэг болоо hэн (колыбель); үлгыдэ оруулха тусхай гурим дүүргэжэ, үхибүүе үлгы соо унтуулдаг болохо. Нарай үхибүүе юhэдэхи хоногтонь үлгыдэ оруулдаг байhан. Yлгы соонь унтуулхынгаа урда тээ бага наhанай хүбүү ерүүлээд, үхибүүнэй эхэнь хүүгэеэ гартаа абажа, хажуудань hүхэ болон хониной шагайта баряад, тэрэ хүбүүнhээ hүхэ гү, али хүүгэн гү гэжэ hураха. Тиихэдэнь тэрэ хүбүүн хүүгэн гэжэ харюусаха юм. Һүүлээрнь шагайта гү, али хүүгэн гү гэжэ асууха, тиихэдэнь хүбүүн баhа хүүгэн гэжэ харюусаха. Yшөө дахин hүхэ гү, али хүүгэн гү гэжэ hураха. Алдуугүйгөөр харюусаhан тэрэ хүбүүн шагайтын мяха эдидэг байгаа. Шагайтаяа эдижэ дүүргэхэдэнь, яhыень хүүгэнэй үлгыдэ уяад, үхибүүгээ унтуулдаг байгаа У.- Ц. Онгодов (совершив опредёленный обряд, положить ребёнка в люльку); 2) шэлж. мотоциклай хажуу таладань бүхэлэгдэһэн, хүниие һуулгаха шагтага тэргэ (коляска у мотоцикла): үлгытэй мотоцикл; 3) шэлж. түрэ h эн нютаг, тоонто нютаг (родина, родное место): Эрхын шэнээн бэетэй аад, / Эршэтэ хонгёо дуутайлши, / Элдин тоонто минии үлгы – / Буряад орон! (Д. Дамбаев); үлгы дайда түрэһэн газар, алтан дэлхэй дээрэ мүндэлһэн газар, тоонто нютаг (родная земля): Тогоошын түрэһэн үлгы дайдада намарай һайханшье, гунигтайшье хаһа ерээд байна! (Д.- Д. Дугаров); 3) шэлж. ямар нэгэн юумэнэй бии болоһон газар (место возникновения чего — л.): Октябриин хубисхалай үлгы Агуу Ленинэй нэрые мүнхэлhэн хотые хамгаалан бэхижүүлгын ажал үдэр hүнигүй хэгдэжэ байба (Б.- Б. Намсарайн).