ҮГЭХЭ

үйлэ ү. 1) нэгэ юумэ өөр h өө гү, али хаана h ааб даа абажа, хүндэ барюулха, гардуулха, олгохо, бусадай мэдэлдэ шэлжүүлхэ (давать, отдавать, подавать): Түрүүлэгшэмнай машина гү, али мори тэргэ үгэжэ байхабди гээ һэмнэй (Б. Мунгонов); Y гэбэл – бү зэмэлэ, зэмэлхэ һаа – бү үгэ (Оньһ. ү.); мүнгэ үгэхэ мүнгэ барюулха, һомолхо (давать, выделять деньги): Буряад Уласай Засагай газар аптекэдэ ханяаданhаа эмшэлхэдэ эгээл хэрэгтэй эмүүдые асаржа, зондо хүртэхэ талаар асуудал шиидхэхэ хэрэгтэ мүнгэ үгэбэ (Буряад Y нэнhөө); гараа үгэхэ гараа һарбайха (подавать руку): Балдан Нимаевич норошоһон альгаяа эжэлүүдгүй пальтодоо аршаад, гараа үгэбэ (С. Цырендоржиев); даабари үгэхэ ямар нэгэ юумэ бэелүүлхые захиха, баадхаха (давать задание): Буряад Уласай толгойлогшо олондо хабаатай бүхы эмхи зургаануудай дулаасуулгын шанар шалгаха гэһэн даабари үгэбэ (vtinform. com); мэдүүлгэ үгэхэ эмхи зургаанай даргын нэрэ дээрэ тогтомол хэбээр бэшэгдэһэн ямар нэгэ юумэнэй ушараар гуйлта бэшээд тушааха (подавать заявление): Минжур дайнай урда тээ байрамнай уйтан, мастерской хэхээр ондоо байра эрижэ, горсоведтэ мэдүүлгэ үгэхэ болоо хабди гэжэ Дичигмаадаа хэлэдэг юм һэн (Ж. Тумунов); заабари үгэхэ ямар нэгэн ажал яажа хэхэб гэжэ зааха, заабарилха (давать указание, инструкцию): Тэдэнэй ажалые голоно хаш, заримандаа тархияа һэжэрэн зогсоно, энэ тэрэ заабари үгэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); нэрэ үгэхэ а) нэрлүүлхэ, нэрэ зүүлгэхэ, нэрэтэй болгохо (давать имя): Урда сагта үхибүүгээ тогтоохын тула хүбүүндээшье, басагандаашье Тогтохо гэжэ нэрэ үгэдэг байгаа (С. Ринчинов); б) хүниие наадалжа, далда нэрэтэй болгохо (давать прозвище, кличку): Ганжур Санданов «ашабагадай алаг тугал» нэрэдээ өөрөө дадашоо. Гэтэл харин Доржодо нэрэ үгэжэ үрдеэгүй юм (Ч. Цыдендамбаев); ами бэе (гү, али наһа) үгэхэ амяа үргэхэ, ами бэеэ хайрлахагүй, хохирол дааха (жертвовать собою): Ямар ехэ хэрэгэй түлөө тэдэнэйнгээ ами бэеэ үгэһыень һургуулитай улад хадаа өөһэдөө ойлгодог юм бэзэт (Д.-Д. Дугаров); Жаргал Баирович Гомбоев ёһотой командир байгаа, үндэр нэрэ зэргын, шагнал хайрын түлөө ами наһаяа үгөө бэшэ, харин Эхэ оронойнгоо түлөө тэмсэжэ ябаа (Б. Дабаин, Б. Бадмаев); жэшээ үгэхэ жэшээ харуулха, жэшээ болохо (подавать пример); тайлбари үгэхэ удха, ушар шалтагаае дэлгэрүүлэн ойлгуулан хэлэхэ, задалан ойлгуулха (давать разъяснение): – Нүхэр комиссар, энэ дурадхалдаа тайлбари үгэхэ болонот (Б. Шойдоков); үгөө үгэхэ тангариглаха, ямар нэгэ үйлэ хэхэгүйб гэжэ ама шүдэ алдаха (давать слово, клясться): Өөһэдөө өөһэдтэеэ мүрысэхэдөө зууһаа зуун табые абаха гэжэ үгэеэ үгөө һэмди (Б. Мунгонов); үгэ үгэхэ үгэ хэлэхыень зүбшөөхэ, юумэ хэлүүлхэ (дать, предоставить слово): Бэшүүрэй совхозой директорэй уялгые дүүргэгшэ Бата Шоймполович Цыбенов уран зохёолой энэ үдэшые нээжэ, совхозойнгоо парткомой секретарь Баир Юмжапович Базаровта үгэ үгэбэ (Б. Жанчипов); харюу үгэхэ харюусаха, харюудань юумэ хэлэхэ гү, али бэшэхэ (отвечать, давать ответ): Теэд юундэшьеб үсөөхэн хүн энэ асуудалдань зүбшөөһэн харюу үгэжэ, олонхид бодожо үзэхэ хэрэгтэй гэһэн шэг харуулба (Д. Эрдынеев); зүбшөөлөө үгэхэ зүбшөөхэ, һайшаан баталха (давать согласие, разрешение): Хэдэн хүбүүд, тэдэнэй тоодо Андрей, Хабаровскадахи милициин һургуулида ошохо зүбшөөлөө үгэбэд (С. Цырендоржиев); h аналаа үгэхэ h ана h ан юумэеэ хэлэхэ, hаналаа мэдүүлхэ, дурадхал оруулха (высказывать своё мнение, вносить предложение); эрхэ үгэхэ эрхэ хүргэхэ, ямар нэгэ юумэ хэхыень зүбшөөхэ (предоставлять право): – Гэм зэмэгүй хүниие хэдэн хоногоор шорондо хаагаад байха эрхэ таанарта хэн үгөөб? (Б. Шойдоков); абяа үгэхэ абяа гаргаха, дуугарха (издавать звуки): Шонын баярлаһандаа гү, али баһа айһандаа абяа үгэжэ ядаһаар байтар, һэеы үүдэн һэхэгдээд, бухын толгой шэнги задарюун томо тархитай айхабтар томо хүн харагдаба (Б. Санжин, Б. Дандарон); дохёо (гү, али тэмдэг) үгэхэ абяан, хүдэлсэ гү, али ондоо ямар нэгэн аргаар ямар нэгэн юумэнэй болохоёо байхые һэргылэн мэдүүлхэ (подавать сигнал, сигнализировать): Жолоошон автобуста hуугты гэhэн дохёо үгэбэ (Г.-Д. Дамбаев); Тиимэ байдалда ороһон Буда Гомбоевич Даримые өөрынгөө хажууда диван дээрэ һуу гэһэн тэмдэг үгэбэ (Ц. Шагжин); эм үгэхэ эм барюулха, уулгаха (давать лекарство): – Ай, мартаад байбалби, нёдондо гараа хажуурта адаад байхадамни, нэгэ ород үбгэн эндэ ябаһан аад, нэгэ аягүй үнэртэй шара эм үгэһэн юм (Х. Намсараев); дуу үгэхэ һунгуулида ямар нэгэн дэбжүүлэгдэһэн нюурые дэмжэхэ (голосовать): ГАС «Выборы» баримтануудаар, Дагуурай нэгэ мандатна тойрогоор «Единая Россия» намһаа дэбжүүлэгдэһэн Екатерина Фисундэ олон дуу үгэжэ, тойрогой ажаһуугшад дэмжэһэн байна (Э. Доржиев); шагнал үгэхэ шагнал хайрада хүртөөхэ, шангал гардуулха, шагнаха (выдавать награду, премию): Тиин Булавинда мүнгэн шагнал үгөөд, тушаал зэргыень дээшэлүүлбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); шалгалта үгэхэ мэдэсэеэ гү, али арга шадалаа шалгуулха, шалгалта бариха, тушааха, шалгалтада орохо (сдавать экзамен): Хорёод наһатай Ли Хун-чжан эрхим һайнаар гүрэнэй шалгалта үгэжэ, ажалда ороходоо, орон дотороо боложо байһан химараа эблэрүүлжэ шадаһан юм (Д. Батожабай); сэгнэлтэ үгэхэ үнэлхэ, шүүбэрилхэ, бодомжоёо хэлэхэ (давать оценку): Нэгэнэйнгээ хэрэг ябуулгада муу тээһээнь лэ сэгнэлтэ үгэхэ гэжэ оролдохо (Д. Эрдынеев); хадамда үгэхэ басагаяа хадамтай болгохо, нүхэртэй амяараа айл болгохо (выдавать замуж): Өөһэдынь басаганһаа хоёр наһаар эгэшэшье һаа, хоёр наһаяа даража, арба найматай болоһон басагаяа таниха айлынь Петербургда хадамда үгэбэ (Ч. Цыдендамбаев); үглөө болотор болзор үгэхэ үглөө болотор ямар нэгэн юумэ дүүргэхэ гэжэ болзорлохо (дать срок до завтра); телеграмма үгэхэ телеграмма сохихо, эльгээхэ (дать телеграмму): Жамганов сүлөө ороод ябахадаа, станци Могзон дээрэһээ телеграмма үгэхэ гэжэ шиидээд, вагоной үүдэндэ бэлэн байба (Ж. Тумунов); (шахаа) тангаригаа үгэхэ тангариглаха, ама алдаха (давать клятву, клясться): Шобдог лама Аламжа хоёр мүн лэ тэрэниие дахан, Яман-Дага бурханай урда тангаригаа үгэбэд (Д. Батожабай); Сандан гээшэнь шарын шажанай дайсадтай хайра гамгүйгөөр тэмсэхэб гэжэ шахаа тангаригаа үгөө (В. Гармаев); сохилто үгэхэ дайлаха, сохихо, сохилто хэхэ (наносить удар): Угтажа, сохилто үгэжэ шадахабди (Г.-Д. Дамбаев); зээлиеэ үгэхэ урьһалжа абаһан мүнгэ гү, али зөөри бусааха (отдавать долг): авансһаа зээлиеэ үгэхэ; эдилгэ үгэхэ ямар нэгэн хэрэг өөрын тээшэ болгохын тулада тушаалта хүндэ мүнгэ гү, али эд зөөри абахыень баадхаха (давать взятку): Банзар, үнэн дээрээ, атаманда, харуулай ноёдто эшэгэнэйшье тагалсаг, арба сагаанайшье хэлтэрхэй эдилгэ үгөөгүй (Ч. Цыдендамбаев); үгэхэеэ үгэхэ а) заатагүй, юуншье болоо h аа үгэхэ (обязательно, несмотря ни на что отдавать); б) үгэхэ ёhотой юумэеэ үгэхэ (давать то, что должен); үгэн үгэхэ бусаахаг үйгөөр үгэхэ (отдавать насовсем): Энээнээ шамдаашье үгэн үгэжэрхихэб, хамаагүй (Ц. Шагжин); үнэгүйгөөр үгэхэ миинтээр шахуу, хямдаар худалдаха (отдавать за бесценок): – Y шөө Хуааемниш абахадашни болохо, бүри үнэгүйгөөр үгэхэб (Д. Эрдынеев); урьһаар (гү, али зээлеэр) үгэхэ урьһалха, зээлилхэ (давать взаймы): Шэнэ Жэлэй түрүүшын үдэр хүндэ мүнгэ урьһаар үгэхэ ба абахань хорюултай (Б. Баторова); Тиигээ хадаа болбол хамтын хэрэгэй түлөө зээлеэр үгэнэ гээшэб (С. Цырендоржиев); 2) ту h алагша үйлэ үгэ боложо деепричастинуудтай хэрэглэгдэхэдээ, хэн нэгэнэй туһада болоһон үйлэ харуулна (как вспом. гл. с формами деепр. выражает действие, совершающееся в пользу кого-л., и переводится по значению деепр.): Хүнүүд Шулуунай гүйжэ ерэхэдэ, хаха бутаран, харгы гаргажа үгэбэ (Д. Эрдынеев); асаржа үгэхэ хэн нэгэндэ юумэ абаад ерэхэ (приносить): Аламжа табан түхэриг олзо олоһоноо өөрөө эдингүй, эсэгэдээ асаржа үгэбэ (Д. Батожабай); барижа үгэхэ хэн нэгэндэ юумэ баряад ерэхэ, хүнэй ямар нэгэн үйлэ дүүргэхэдэ туһалха, хамһалсаха (ловить, придерживать для кого-л.): Дамба-Дугар ехэл хүхюутэйгээр хүбүүнэй мүрые альгадан, сумаа руунь заахан туулмагтай дабһа хээд, мориндоо мордоходонь, дүрөөень барижа үгэбэ (В. Гармаев); гэршэлжэ үгэхэ гэршэ болохо, баталха (свидетельствовать, подтверждать): Хамта ябаһан нүхэдыньшье энээн тухай гэршэлжэ үгэнэд (Д. Батожабай); заажа үгэхэ харуулжа хүнэй анхарал хандуулха, хэлэжэ үгэхэ (указывать): Булад хажуудахи сонхоороо бултайжа, нюураа шиигтэй һэбшээндэ сохюулан, ябаха харгыгаа заажа үгэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); хэлэжэ (гү, али хөөрэжэ) үгэхэ үгөөрөө юумэ хэлэхэ, дуугарха, туужалха (говорить, рассказывать): Гэртэһээ гараһанһаа хойшо болоһон уршагта ябадалнуудаа Шобдог лама бүгэдыень хэлэжэ үгэбэ (Д. Батожабай); Өөрынгөө ерэһэн шалтагаан, зорилго тухай үбгэндэ Мангутов хөөрэжэ үгэбэ (В. Гармаев); та h алжа үгэхэ а) нэгэ юумын хуби та h алаад гү, али отолоод h арбайха (отдавать, отрезать кому-л. часть чего-л.): Кассир һүүлшын хоёр билет таһалжа үгэбэ (Д.-Д. Дугаров); б) нэгэ юумэ хуби хубяарнь үгэхэ (отдавать частями); абаашажа үгэхэ абажа ошохо, нэгэ газарһаа нүгѳѳ тээшэнь зѳѳхэ (относить, отвозить, доставлять): – Шинии хубсаһануудые эгэшэдэшни абаашажа үгөөб (Д. Доржиева); хаяжа үгэхэ хаяажархиха, шэдэхэ (бросить): Тиихэдэнь Баярмаа мүнгыень һөөргэнь хаяжа үгөөд лэ, зоной дундуур шургаба (Ц.-Ж. Жимбиев); хүргэжэ үгэхэ ямар нэгэн газар хүрэтэр абаашаха, ошолсохо (проводить): Тиигээд нэгэнтэл аргагүй болоһон хойнонь үглөө үглөөгүүр һүнеэр бодожо, юуншье болог, зүүн тээшэнь нэгэ газарта хүргэжэ үгэхэ гэжэ һананам (Х. Намсараев); нээжэ үгэхэ онгойлгохо, сэлихэ (открывать): Ута пулаад хэдэрһэн бүхэтэр хүгшэн аймхайгаар үүдэ нээжэ үгэбэ (Ч. Цыдендамбаев); 3) буруушаһан түхэлдэ ниил. деепричаститай хэрэглэгдэхэдээ, огто бүтэхэгүй юумэн тухай хэлэнэ (никак не…, ни за что не…): Тэрэ урдань Сагаан нуур һалбайжа, үнинэйл харагдаһан аад, дүтэлжэ үгэнэгүй (Д. Эрдынеев); нойр хүрэжэ үгэхэгүй яашье унтажа шадахагүй (никак не мочь заснуть): Цэрэнпилэй нойр хүрэжэ үгэнэгүй, мүнөө хөөрэлдэһэн юумэнүүдээ эхинһээнь һүүл хүрэтэрнь һанана (Х. Намсараев); моримни ябажа үгөөгүй моримни яашье байраһаа хүдэлөөгүй (лошадь никак не шла); үрэ гаража үгэбэгүй юумэн яашье бүтэбэгүй (никакого результата не получилось); мүнгэ үгэжэ үгөөгүй мүнгэ яашье үгөөгүй (ни за что не дал денег); унтажа үгэдэггүй яашье унтадаггүй (беспокойный – о ребёнке); этигэжэ үгэхэгүй огто этигэхэгүй (ни за что не верить): Юундэшьеб зүрхэниинь этигэжэ үгэнэгүй (Д. Батожабай).