ҮЕ

1. юум. н. 1) хүн, мал, амитадай яһануудай хоорондохи хүдэлдэг холбоо, яһануудай залгалдаһан, ниилэһэн газар (сустав): Гарайнь хургануудай үе монсойлдоно (Ж. Тумунов); үе мүсэ яһануудай залгалдаһан, ниилэһэн газар (суставы): Үргэһэ нойройнь хүрэхэгүйдэ үе мүсэнь шархираад, нүгөө тээшээ эрьелдэхэдэнь хуушаржа хаһашаһан орониинь хахинажа, шалаатай шэнги болоно (Ц.-Д. Хамаев); 2) ямар нэгэн юумые бүрилдүүлдэг олон юумэнэй нэгэниинь, олоной нэгэ хубинь, ургамалай эшын шатануудай холболдоһон, бүдүүрһэн газар (составная часть чего-л., звено, напр. цепи); хул h анай үе хулһанай эшэ дээрэхи бүдүүрһэн газар, булсуу (коленца бамбука); түмэр соргын үе соргын хоёр хубиие ниилүүлhэн газар, нугархай, хуби (колено железной трубы); 3) дабхаряа, эбхэлеэ, дээрэ дээрэһээ табигдаһан юумэн (слой, пласт): Нагаса баабай һүри дээрэ гараад, үбһэеэ үе үеэрнь хуулажа, урид газарта унагаадаг лэ (Д. Эрдынеев); үе дабхасанууд дээрэ дээрэһээ нягтаран бии болоһөн юумэнүүд (пласты); хара хүрь h этэ үе үрэжэл ехэтэй газарай дабхар, юумэ ургуулха шадалтай хубинь (слой чернозёма): Хабартаа огородто хара хүрь h этэ үе оруулха хэрэгтэй; үе үеэрээ хобхорхо дабхар дабхараараа абтаха, таhаржа унаха (сдираться слоями): Ханын саар h ан үе үеэрээ хобхоржо байна; 4) хүнэй удам угсаа, ураг түрэлэй зэргэ, нэгэ сагта, адлирхуу оршон байдалда түрэhэн зоной бүлэг (поколение): Дээдэ үеын үбгэд хүгшэд доодо үе тухайгаа үргэлжэ һанаагаа табижа, абари зангыень шүүмжэлхэ – доодо үемнай муудажа байна гэлсэдэг байгаа (buryadxelen. com); нэгэ үеын хүн нэгэ сагта түрэ h эн хүн (сверстник, ровесник): – Би танил тала, нэгэ үеын хүнүүд хадаа «ганса хүн хүн бэшэ, ганса сусал гал бэшэ», һамга абаха һэнши гэдэгби (З. Гомбожабай); гурбан үеын хүнүүд гурбан ондо ондоо сагта, ехэнхидээ хорёод жэл һэлгүүтэйгээр түрэhэн зон (люди трёх поколений): Премьерэдэ гурбан үеын зүжэгшэд хабаадаха юм (burdram. ru); урда үеын зон на h атай зон, аха заха (старшее поколение): Манай урда үеын аха дүүнэр энэ баялиг модоор жадаяа эшэлжэ, хурса һэлмэдээ хуһан барюул хэжэ, дайсантаяа тэмсээ бэшэ гү? (Д. Батожабай); үе h өө үедэ, үе дамжан урда сагай зон h оо мүнөөнэй зондо, эсэгэ h ээ хүбүүндэ дамжан (из поколения в поколение, от отца к сыну): Хүн бүхэмнай түрэл дайдынгаа түүхэ мартангүй, үеhөө үедэ дамжуулжа ябаг лэ! (bgtrk. ru); Манай арад түмэн үни холын үе дамжан, энэ хүрэтэр ерэһэн элитэ баян түүхэтэйбди (С. Норжимаев); үеын үедэ хэтэ мүнхэдөө, хододоо (во веки вечные): Үеын үедэ бүрилдэжэ хуули ёһо болошоһон урданай заншалнуудай һайтай муутай байдагай нэгэ гэршэ энэ гээшэбы (Д. Эрдынеев); үе залгаха нэгэ юумэ урда үе h өө халан абаха (наследовать): …уйдхартай, баяртай дуунууд, хүниие магтаһан магтаал дуун, хүниие муушалһан, шүүмжэлһэн мунгаа дуун, мүн лэ баһа эдэ одо мүшэд шэнги үеһөө үе залган зэдэлдэг (Ц. Шагжин); үе залгамжалха эрхэ урда үеын хүн h өө зөөрииень өөрфн болгожо абаха эрхэ (право наследования); 5) саг, хугасаа, хирэ (время, период, пора, момент): Институдта һураһан үемни баһал һайхан үемни байдаг лэ даа (Ц. Цырендоржиев); үе саг хирэ, хугасаа (время, пора): Y е сагшье үнгэрөөл даа, / Yh эншье сайжа захалаал даа. / Би шамтаяа золгохоо ерээб, / Түрүүшын дуран, түрүүшын дуран (Ц. Шойжинимаев); үе шата удаа дараал h ан хугасаануудай нэгэниинь (этап, ступень): Хүн гээшэ хүн болон мүндэлхэдөө, наһанай элдэб үе шатые дабадаг гээшэ (В. Балдахинова); тэмсэлэй үе шата тэмсэлэй хугасаа (этап борьбы); үе на h ан амиды байлга, ажамидарал, ажабайдал, һуудал (жизнь, век); үе наһан соогоо, үе на h аараа бүхы на h ан соогоо, наһандаа (всю свою жизнь): Иимэ юумые хүбүүн үе наһан соогоошье үзөөгүй ёһотой (В. Гармаев); Үе наһаараа эдлэжэ амидарһан, хэр угһаа хуби заяантаймни таһаршагүй холбоотой газар уһамнай ха юм даа (Д.-Д. Дугаров); үе галаб утын ута саг хугасаа (очень длительный период времени); Олон үе галаб соо ургаһан үбһэ ногоон жэл бүри хагдаран үмхиржэ, хүрьһөө үтэгжүүлжэ хара үнгэтэй болгодог (Г. Ленхобоев); үб h энэй үе үб h э хуряажа абаха саг (сенокос): Эгээл үбһэнэй үе болгоод, Цоли үбшэлбэ (Ч. Цыдендамбаев); хура борооной үе ходо бороо орожо байдаг хугасаа (сезон дождей, дождливый период): Эгээ мүнөө бороо хурын үе эхилээдүй, дан хуурай саг байна (Б. Мунгонов); боро хараанай үе газаа бүрэг-бараг боложо эхилхэ саг (сумерки): Удангүй, боро хараанай үеэр, түймэр одоолшье хүсэ шадалаа бууража, үдхэн утаагаа удаахан ууюулһаар, һүүлшынгээ улаан согуудые анилзуулһаар һүнэжэ, унтаржа эхилээ һэн (Б. Мунгонов); үе үргэлжэ (всё время, постоянно): Дулгар коммунада орохо анханһаа дурагүй байһан болобошье, үе үргэлжэ, орон гаран, коммунада орохые идхажа баалажа байдаг Янжама басаган ба коммунада оронгүй байжа огто зохихоо болибо… (Ц. Дон); сэсэглэлгын үе сэсэгтэ ургамалай бэлгын үрэжэлгын эрхэтэнэй һалбарха саг (пора цветения): Юундэб гэхэдэ, хабарай саг хадаа али бүхын амидыралгын, сэсэглэлгын үе ха юм (Ч. Цыдендамбаев); таатай үе (саг) таарамжатай саг, hамбаа, тушаан (удобное время, подходящий момент): Энээнэй тулада дайшалха хүнүүдээ гулидхаха, зэр зэбсэг бэлэдхэхэ, таатай үе саг олохо хэрэгтэй гэжэ хэлээ һэн (Б. Санжин, Б. Дандарон); үе үе, үе (үе) болоод лэ нэгэ хэды саг болоод лэ, хаа-яа (время от времени, временами, порой): Хушуу холбон, ульгамаар хатаржа ябаһан хоёр мориной хоорондо дүрөөнь харшажа, ханхинаха шэмээнь үе үе тодо һонорхон дуулдана (Ц. Дон); Тамара Светлана руу үе болоод лэ урихан, мүн атаарханги хараса хаяна, дороһоо абан һанаа алдана (С. Цырендоржиев); Шэл ханын наана, мүн лэ сайр шэрээ дэлгээгээд хэбтэһэн Жамбалшье баһал унтанагүй хэбэртэй: үе үе болоод лэ шэрээнь хахинана (А. Жамбалдоржиев); үнгэр h эн үе (саг) дууһаһан хугасаа (истёкший период): – Үнгэрһэн үе саг тухайгаа бага сагаар хөөрэхэ һанаатай байһыемни ойлгоо ёһотойт (С. Цырендоржиев); үенүүдтэ хубаалга сагые тусхай хубинуудта хубаалга (периодизация); 6) хэлэ шэнж. үгэ хэлэхэдэ уушханһаа гараһан агаарай түрилтэтэй хамта тодорхойгоор дуулдаха хэһэг (слог): Хэрбээ үгын эхин үедэ и, ии, ю, юу аялганай ороһон байгаа һаань, саашанхи үенүүдтэнь эрэ аялгантай үгэ һаань, а бэшэхэ, эмэ аялгантай үгэ һаань, э бэшэхэ: инаг, нютаг, хилэ, юһэн, юрэнхы, иимэ г.м. (buryadxelen. com); ○ саг гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. элирх. үүргээр хэрэгл. сасуу, нэгэ наһанай (принадлежащий одному поколению): Хэрбээ өөртэйнь үе зон һаань, өөрэгүй ондоо хэрэг байгаа (К. Цыденов).