ҮДХЭ(Н)

(Н) 1. тэмд. н. 1) падхагар, пасхагар, агшуун, бамбагар, бүрүүл, шэнгэн бэшэ (густой): Шуһан улаан нюуртай болошоһон Ван-Түмэр нюдэеэ сагаанаар сахаригтуулан, үдхэн шабар болошоһон һубагай уһа уруу толгойгоо хинсайлган хэбтэнэ ха (Д. Батожабай); үдхэн э h ээбэри пара падхагар талхан (крутое тесто); үдхэн шүлэн мяха, лапша ехэтэй, пасхагар лапшатай шүлэн (густой суп): Тэрэнэй гэртээ ороходонь, урдань табигдаһан шэрээ дээрэ үдхэн лабшаатай шүлэн, һүндэ бариһан хилээмэн, хахадай хара бии болобо (Ц.-Ж. Жимбиев); үдхэн хара утаан бадхагар, бѳѳгнэртэр, баглайтар гараһан хара утаан (густой чёрный дым): Ута шүбүүгтэй гааһаараа тамхи татажа, дулаасашаха юумэдэл, үдхэн утаагаарнь утуулан һууна (Ц.-Ж. Жимбиев); үдхэн манан һүн сагаан манан, бүтүү манан (плотный туман): Үдхэн манан һаяхан мандаһан наранай гэрэлдэ дулаасан дэгдэнэ (Д. Батожабай); үдхэн саһан бамбагар, бад байса ороһон саһан (густой снег): Нэгэ хэды болоһон хойно дахин үндыжэ бодошонхой, нүгөөдэеэ үргэлһэн зандаа саашаа зүдхэжэ ябахань үдхэн саһан соогуур бүрэлзэн харагдаа һэн (Д.-Д. Дугаров); үдхэн боро хараан үдэшын бүдэг-бадаг, бүрүүл байлга (густые сумерки): Москва дээрэ үдэшын үдхэн боро хараан буугаад байгаа (Ж. Тумунов); 2) ехээр, нягтаар, ойро ойро урга h ан, бүшэмэг, шэгэдхэһэн (густой – о растительности): Үдхэн ногоон сооһоо хура арбагашан ниидэжэ, тэдэ хоёрые сошоохо юм (М. Осодоев); үдхэн һорьмоһон олоор ургаһан, һэмбэгэр һорьмоһон (густые ресницы): Дабхаряатай түхэреэн хүхэ нюдыень хүбөөлһэн матамал үдхэн һорьмоһон дан лэ үнгэгүйгөөр басаганда харагдаад, зубхияа сэгээн хүхэ шэрээр будаадхиба (С. Цырендоржиев); үдхэн гэзэгэ бүдүүн гэзэгэ (толстая коса): Харин hүүлэй жэлнүүдтэ үдхэн хара тэрэ гэзэгэнь уна унаhаар гүрэхын аргагүй шахуу шэнгэн боложо, үргэлжэдөө сайшоо (Г.-Д. Дамбаев); 3) аагтай, эхүүн, бүшэмэг (густой – о чае): Тиигээд шараһан үндэгэ, саалатай халааша үдхэн сайгаар даруулга хэжэ эдеэд, Дэмбэрэлнайш бусаха тээшээ тэгүүлшэбэ (Ц.-Д. Хамаев); 4) бүдүүн, доро, шанга хоолойтой (густой, басистый, низкий – о звуке): Тиихэдээ сэлмэг харасаяа үргэн, сайбар нидхэ дороһоо хурсаар шэртээд, гайхалтай үдхэн абяа гаргаба (Ц. Цырендоржиев); 5) хурса, шанга, шороб (сильный, насыщенный, крепкий – о запахе): Шэнхэгэйнь үдхэн үнэр танар хурса гэгшээр ама хамар сорьюулна (С. Доржиев); 2. юум. н. 1) юумэнэй үдхэн хубинь, тунадаһан (гуща, густой осадок): Һүн соогоо сагаа хэжэ бусалгаад, шара шүүһыень нохойдоо хэжэ үгэдэг, үдхэнииень хабтагай дээрэ хэжэ хатаадаг бэлэй (Л. Линховоин); набша намаагай үдхэн олон, бүтүү набшаһад (гуща листвы): Харин тэнгэридэ дэлиhэн бүргэдэй hүрэгтэнь дүтэлhэн тушаа: «Хок! Хок!» – гэжэ hүхирэлдɵɵд, набша намаагай үдхэндэ гүлгэдɵɵ нюудаг (Б. Баторова); 2) юумэнэй үдхэн шэнгэниинь (густота): һүнэй үдхэниие хэмжэхэ; 3) боох. хилээмэнэй зөөлэн (мякиш хлеба); 3) далд. бааhан (кал).