ҮДЭ

1. юум. н. үдэрэй тэн, хахад үдэр, үдэрэй 12 саг (полдень): Ушар иимэһээ үшөө үдэ болоогүй байхада, энэ багай малшад, дүтын отарын хонишод, бусадшье зон сугларба (Ц.-Ж. Жимбиев); бага үдэ үдэрэй 10–11 саг (малый полдень): Бага үдэһөө хойшо хирэ хирэ болоод лэ, жэжэхэн бороо шэдэрнэ (Ж. Тумунов); үдэ багта (гү, али багаар) үдэрэй 12 саг багта (около полудня, к полудню): Тугаар үдэ багта Ага гүйлгэжэ ошоходонь, Эрдэни Сахюурта орохо унаа хараашалжа байгаа һэн (Д. Эрдынеев); Ефим амаржа хоноод, үдэ багаар хазаар ногтоёо абажа, ой соогуур Жэлындэ тээшэ алхалба (С. Цырендоржиев); үдын хойно (гү, али hүүлээр), үдэһөө хойшо үдэрэй 12 сагай hүүлээр (после полудня): Зүгөөр үдын хойно hургуулиин үхибүүдэй ерэхые hанаандаа оруулжа, сэдьхэлээ тэгшэлнэ (Г.-Д. Дамбаев); Үглөөдэрынь боложо, үдын һүүлээр медицинскэ институдтаа ошоод, нөөхи доктороо хүлеэжэ һуугаад һэн (Ц. Дон); Үдэһөө хойшо ороһон үгы хоёрой хоорондо бороохон шэдэрнэ (Ц.-Д. Хамаев); үдын урда үдэрэй 12 сагhаа урид, түрүүн (до полудня): – Мүнөө эндэ хэн байгаагүйб, бэлэгүүдээ абаад, үглөөдэр үдын урда иишэ ерэхэ гэжэ дүтэ ойрынгоо зондо дуулгаарайт! (Б. Шойдоков); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. хахад үдэрэй (полуденный): Үхэр малаа үдэ наран болотор хорёодонь хаахаяа, бүхэли һүниндөө эрые дахахаяа болихол байхаш! (Д. Батожабай); үдэ наран тээшэ хара h ан сонхо (окно, обращенное на юг): Гэрнай үдэ наран тээшэ хара h ан гурбан сонхотой.