ҮБШЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) бэе махабадай юрын хэм алдагдажа хёморхо элүүр бэшэ байдал, үзэгдэл, эмгэг (болезнь, недуг): Энеэжэ, наадажа ябаха үедэмни хаанаһаа харата муухай үбшэн намайе зобооно гээшэб (А. Ангархаев); үбшэ хабшан а) элүүр бэшэ байдал, үзэгдэл, эмгэг (болезнь): Үбшэ хабшанда дарагдаһан зониие аргалааб гэжэ сан хэнгэрэг наяргахаһаа гадна элдэб үндэһэ набшаһа «эм» гээшэ гэжэ үгэдэг юм (Д. Батожабай); б) бэеын зоборитой, хүндүүлхэй, үбшэлэнги, бэе муутай (больной): Мүн үрэ хүбүүднай хари холын газарта наһа бараба, үлдөөшэнь үбшэ хабшан байна гэхэ мэтээр дуулаһан эхэ эсэгэнь, эхэнэр нүхэдынь уйдхар гашуудалай хара манаар хушагдаба (Х. Намсараев); үбшэ зэмдэг элдэбын үлбэр үбшэн (болезни, недуги); үбшэ (н) зоболон үбшэнһөө тулилга, ядалга (болезни, недуги): Халуун наранһаа юм гү, үгышье һаа үбшэн зоболонгһоо боложо, тэдэнэр газарта унаһаар дахин үндынэгүй бшуу (Д. Батожабай); үбшэн тахал үбшэнэй үргэнөөр дэлгэрэлгэ, һүжэрэлгэ (эпидемия): Забхай заншал дэлгэржэ, / Үбшэн тахал / Үхэл түлеэн ерээ һэн (Х. Намсараев); халдабарита үбшэн нэгэ амитанһаа нүгөө амитанда халдадаг, аhадаг үбшэн (заразная болезнь): Манай таһагта элүүр мэндые һайжаруулхын урда, шэнэ коронавирус халдабарита үбшэнһөө һэргымжэлгын хоёрдохи тарилгын удаа 21 үдэр үнгэрһэн байха ёһотой (ulanude.bezformata.com); бэлгын замай халдабаритай үбшэн хүйтэн үбшэн, бэлгэ замаар дамжаха халдабари (венерическое заболевание): Тиимэшье һаа, бэлгын замай халдабаритай үбшэнүүдэй дамжаха зам ганса хамгаалалтагүй бэлгын хабитал бэшэ (bxr.wikipedia.org); архаг (гү, али ужаг) үбшэн үни удаан саг соо hайн болохогүй үбшэн (хроническая, продолжительная болезнь): Эгээл энэ үеһөө Хэжэнгын баяшуул ноёшуулай һанаа сэдьхэлдэ ямар нэгэ архаг үбшэнэй һабагша хододоо лугшадаг болоо һэн (Х. Намсараев); арhанай үбшэн арһан дээрэ элдэб яра гараха, зохолхо, улайха, хабдахатай холбоотой үбшэн (кожная болезнь): Хүсөө алдаһан мал хамуу ба бужуу мэтын арhанай үбшэнүүдтэ нэрбэгдэдэг (Ж. Лубсандашиев); ниитэдэ аюултай үбшэн хамаг хүнүүдтэ хүрэжэ болохо аймшагтай үбшэн (социально опасная болезнь); саа үбшэн гариг, мэдэрэл алдалга (паралич): Нюурынь хүхэ сагаан боложо, агшан зуура саа үбшэндэ дайрагдаһандал һориишоод, шанаануудынь, хамарынь тобойлдон хурсадашоод байгаал (А. Ангархаев); милан үбшэн тарбаган тахал (чума): 1950-яад онуудаар Хамар дабаанда милан үбшэн дэлгэржэ, бодон гахайнууд дууһаха шахуу үсөөршэһэн аад, һаянайл олошороо гээшэ (Д.-Д. Дугаров); шонын хүльбөөдэhэн үбшэн ехэ халдабаритай вируснэ үбшэн, ехэнхидээ үхибүүд үбдэдэг, бэе дээрэ улаан эшэргэнэнүүд гарадаг, ехэ температуратай (ветряная оспа); үбшэнэй дахилга (гү, али дахяад хүрэлгэ) ямар нэгэн үбшэнэй эрьежэ хүрэлгэ (рецидив болезни); үбшэндэ нэрбэгдэхэ (гү, али дайрагдаха, диилдэхэ), үбшэн хүрэхэ бэе зоборитой болохо, үбшэлхэ, үлбэртэхэ (подвергаться какому-л. заболеванию): Нёдондо нажар гэдэһэнэй үбшэндэ нэрбэгдээд, бөөгэй али болохоор бөөлэжэ, хамаг уг гарбалаа самнан дурдаашье һаа өөдэлөөгүй, уданшьегүй наһа бараа һэн (М. Осодоев); Энэ багшамнай саа үбшэндэ дайрагдажа, һарюушаг болоһон бэетэй, үрөөһэн хүл, гарынь тахиршаг һэн (Б.-Б. Намсарайн); Зарим хүнэй бэе ямаршье үбшэндэ диилдэдэггүй, тэдэнэр үбшэнөө аргалаад, үбгэ наһан болотороо ябадаг (Ч. Цыдендамбаев); Гэнтэ үбшэн хүрэжэ һаатуулаа бэшэ, харин тэрэ баянтан ашаяа холын город эльгээхэеэ айһан байгаа ёһотой (Ч. Цыдендамбаев); үбшэн эдэгээхэ хүнэй бэе элүүр болгохо, аргалха, зоборигүй болгохо, юрын байдалда оруулха (излечивать от болезни): Эдэ хорхойнууд хүнэй муу шуһа һорожо, үбшэн эдэгээдэг гэжэ нютагай зон хэлсэдэг (Д.-Д. Дугаров); 2) хүндүүлхэй мэдэрэл, хадхаха, яншаха, шархирха мэдэрэл, үбдэлгэ (боль): Мүнөө Хара Шарайтын гарай үбшэн бүришье ехэдэжэ, тэсэжэ ядан байна (Х. Намсараев); бузар үбшэн тэсэхын аргагүй үбшэн (адская боль); толгойн үбшэн толгойн шэмшэрэлгэ, хадхалга (головная боль, мигрень): Хорло толгойн үбшэн ба халууруулга болюулха эм эдеэнэй таhалга соо бэдэрээд олобогүй (Ц. Дон); сэдьхэлэй үбшэн зүрхэ сэдьхэлэй зоболон (душевная боль): Ригбии хамбын гэр дотор байһан хүнүүд һанаа бодолдо дарагдажа, хүн бүхэн хуби хубидаа сэдьхэлэй үбшэндэ дайрагдаба (Д. Батожабай); ○ тахал гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. бэеын зоборитой, үлбэртэнги, үлбэртэй, хүндүүлхэй, үбшэлэнги (больной): Үбшэн бэшэ аад, бү гэншэ, ах-ха, ёх-хо бү гэ – үбшэн дуудахаш (Ц. Батоева); үбшэн үлбэр бэе муутай, ямар нэгэн эмгэгтэй (больной): Олоһон юумэнь гэхэдэ, баяд ноёдые баяжуулаад лэ, үбшэн үлбэр болотороо, бүхэтэр болотороо ажаллаад лэ дүүрээ (Б. Мунгонов); үбшэн газар хүндүүлхэй газар (больное место): үбшэн газараа эльбэсэгээхэ; ү бшэн хүл ходо үбдэжэ зобоодог хүл (больная нога): Больница тээшээ ябан гэхэдээ, Гомбын бэе айхабтар хүндэ шэнги, шэнээ тамиргүй, үбшэн хүлынь хүндүүлхэй, таяг һорьбогүй ябахаар бэшэ байба (Ц. Дон); үбшэн хэбтэхэ бэеэ муудаад, оронhоо бодожо шадахагүй, ехээр үбшэлхэ (лежать больным): Үбшэн хэбтэһэн хүнэй аманиинь түргэн хатажа, бүлеэн сай ходо эринэ (Ч. Цыдендамбаев); ○ үлбэр гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.