УУР I

юум. н. 1) сухал, хорон, хорото сэдьхэл, галзуу сухал, сухалдаа ордоһололго, дураа гуталга, дурагүйдэлгэ, зэбүүрхэлгэ (злоба, гнев, ярость, возмущение, негодование): Анна Михайловнагай уур хүдэлдэжэ, дээрэлхүүгээр миһэд гэбэ (Ч. Цыдендамбаев); уур сухал (гү, али хилэн, хилэнсэг, хорон) хорон, хорото сэдьхэл, сухалдаа ордоһололго (злоба, гнев, ярость): Һүүлшынгээ бии үгы хүсэ шадал зангидаһан энэ агшан зуурын уур сухал Дагбын досоо гансата унтаржа, хүбүүн мүнөө һуларан унаба (Ц. Шагжин); Залма хорхойдо хориггүй хүн аад, эндэ зобохо тулиха тумаа, эндэһээ мултарха арга тухынгаа найдабаригүй болохо бүри улам шулуудажа, уур хилэн нэмэжэ байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); Т эрэгүй һаань, арад олонойнь уур хилэнсэг залин боложо, өөрыень һалгаахал (Б. Шойдоков); Уур хороо бусалһан хамбын эзэн хара зогдортой буурын хажуугаар морёороо зэргэшэжэ ерээд, нэрэ һурагүй ташуурдажа оробо (Д. Батожабай); уураа (гү, али сухалаа) хүрэхэ, уур сухал болохо, уур сухалаар орьёлхо (гү, али дэбэрхэ) сухалдаха, ууртаа ордоһолхо, сухалаа багтаажа ядаха (сердиться, злиться, приходить в ярость): Иимэ нялуун үгэнүүдые дуулахадаа Хонгор баянай уурынь хүрэжэ, хоро шараниинь бусалжа эхилбэ (С. Цырендоржиев); Уур сухалаа хүрэһэн Аламжа абяагүй нюусаар орожо ерэһэн Осорто ехээр уурлаһандаа шэнэ хитад хүрмынь энгэр суглуулжа баряад, дабхаряатай түхэреэн нюдыень нюдэндөө туласа татана (Д. Батожабай); Дахин лэ уур сухал боложо, хүлөөрөө газар дэбһэн байжа, гомдолтой хорон үгэнүүдээр Катияа хараажа, һүхиржэ ороо һэм (Ц. Шагжин); Залуу хүбүүн гал дээрэ дари хаяһандал уур сухалаар орьёлжо, ойлгогдошогүйгөөр хараал табин, Баданиие тархи түрүүгүй сохижо оробо (Б. Санжин, Б. Дандарон); Энэ тулалдаанай улам шангаржа, уур сухалаар дэбэрэн, шанга шанга хашхаралдаан бадашалдаан болон байтар, гэнтэ буугай дуунууд дуулдажа, хүн зон хахара бутаран, иишэ тиишээ гүйлдэнэ (Х. Намсараев); уур сухалаа тарааха хэн нэгэндэ сухалаа гаргаад уушхарха, номгорхо, һанаагаа амарха (вымещать злобу): Нюдэндэнь харагдаһан түрүүшын студентые абан эдин алдаха, тиигэжэл уур сухалаа тарааха гэжэ хүсэһэн байгаа (Ч. Цыдендамбаев); уурынь хүргэхэ сухалдуулха, сухал хүргэхэ (злить, действовать на нервы): Дүнэн сараа наймаада тушаажа абаһан мүнгэниинь костюмайнь хармаан соо тэбхыгээд, хэндэшье хэрэггүй, үлүү ашаан мэтээр уурыень хүргэнэ (С. Цырендоржиев); уур сухалта хилэнтэй, шэрүүн (гневный): Тэрэнь уур сухалта бурханай уридшалан гаргаһан шиидхэбэриие дүүргэгшэ, бурханай зараса гээшэб гэжэ бэеэ һанадаг байба (Ч. Цыдендамбаев); уур муутай түргэн сухалтай (вспыльчивый): – Унзадай гэргэнэй угаадаһа эдиһэндээ омогшобо гүт, харин уур муутай Бодинсытой дайралдажа, борто хоншоорхонуудаа хуха сохюулжархибат, шүдхэрхэнүүд газари! (Х. Намсараев); уур (хилэн) дундаа ехээр сухалдаад, галзуураад, галзуу дошхон болоод (в гневе, в ярости): Хэзээ хэзээнэйхиһээ шангаар сохихо гэжэ уур дундаа бодоһон Ван-Түмэр бэедээ үсэрэлдэн, хоёрдохи хүнэйнь толгой уруу ябуулба (Д. Батожабай); Бадан орой уруугаа халуун уһа адхуулһандал, хамаг бэень хуу халуу бусалхадал гээд, уур хилэн дундаа урагшаа гэб гэнтэ ахижа, морин дээрэһээ шоные сохижо аладаг бүдүүн хулһан ташуураараа удамаршые эмээл дээрэһээнь мухариса сохёод, Залмые абархаяа даб гэбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); 2) доодо үд. уурал (пар).