УШАР

1. юум. н. 1) хүнэй һанаха хэзээ нэгэ болоһон юумэн, ябадал, тохёолдол, ушарал, тохёолдолго, байдал (случай, обстоятельство, положение вещей, дел): Мүнөө һанахадамни, аяар тиихэ үеын энэ аюулта ушар, оройдоо миил үсэгэлдэр болоһон юм шэнги, тэрэ зандаа тобойжо нюдэндэмни харагдагша (Б. Мунгонов); ушар байдал (гү, али хэрэг) эрхэ байдал, ушар шалтагаан (обстоятельство, обстановка): Энэ асуудал мүнөө, Нормо-Мэргэнэй ерээд байхада, бүришье хүсэтэйгөөр һанаа сэдьхэлыень эзэлжэ, ушар байдал мэдэхыень Селенгинск эльгээһэн Шоные хүлеэнэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); Гурбуулан дахасалдаад, гурбан дабхар байшанда орожо, гардеробно соо һууһан хүгшэнһөө доктор Брегадзые асуугаад, ушар хэрэгээ, хаанаһаа зорюута энэ докторто ерэһэнээ, тобшохоноор түүрээн хэлэбэд (Б. Мунгонов); ушар үйлэ хүнэй һанаха хэзээ нэгэ болоһон юумэн, ябадал, тохёолдол (случай): Дарья эртэ үглөөгүүр хоёр гэрэй саана байдаг Варварада ошожо, болоһон ушар үйлэ хэлээд, хоюулан ерэбэд (Б.-Б. Намсарайн); ушар хэрэгээ хэлэхэ байһан байдалаа, хэрэгээ хэлэхэ (говорить о делах); ушар гараха ямар нэгэн юумэ хэхэ боломжын тохёолдохо (представляться – о случае): Усачев ямар хүн ааб гэжэ мэдэхэ хэрэгтэй. Анханда уулзаха ушар гараагүй ха юм (Ч. Цыдендамбаев); таарамжатай ушар зохид, аятай боломжо (подходящий случай); үнэн (болоһон) ушар нээрээ тохёолдоһон, үнэхөөрөө болоһон юумэн (реальный случай): Хөөрэхэ, хүүнэхэ зугаамнай үльгэр домогшье бэшэ, харин тэрэ холын сагта болоһон үнэн ушар юм даа (М. Осодоев); Энэ зохёолынь бодото, үнэн болоһон ушар дээрэһээ бэшэгдэһэн юм (Х. Намсараев); ушарһаа ушарта хаа-яа, заримдаа (от случая к случаю); энэ ушарта энэ хэрэгтэ (в этом случае): Энэ ушарта тэрэ аха захатанаймнай һайн дуранай шиидхэбэри хэрэгтэй болохо байгаал даа (Ц. Цырендоржиев); тушаан болоһон ушар талаангаар дайралдаһан ушар (благоприятный случай); аргагүй ушар гайхамшаг, онсо ушар (исключительный случай); ушар шэггүй нюуса айхабтар нюуса (неведомая тайна); 2) ямар нэгэн үйлэ байдалые үүдхэһэн ябадал, шалтагаан, эхи үндэһэн (причина, основание): Үгы, тэрэмнай хайшаа юм даа, яая гэжэ уридаг юм, ушарыень һайн ойлгоногүйлби (Х. Намсараев); ушар шалтагаан ямар нэгэн үйлэ байдалые үүдхэһэн ябадал, эрхэ байдал (причина, обстоятельство, мотив): Хотоной һамгадай дунда Сэсэгэй наһа бараһан ушар шалтагаан тухай элдэб эсын үгэ хүүр тарадаг бэлэй (М. Осодоев); ушар иимэһээ (гү, али дээрэһээ) иимэ шалтагаанһаа, энээн дээрэһээ (по этой или по такой причине, поэтому, вследствие этого): Теэд ажалһаа гаража ошогты гэжэ хэншье хэлэжэ шадахагүй байба. Ушар иимэһээ хүгшөөдэйе ажалһаань сүлөөлхын тулада ондоо арга бэдэрэлгэн болобо (Ц.-Ж. Жимбиев); Үнгэрөөшэ зун мүн лэ энэ ушар дээрэһээ хараал хэһэн һамганиинь һогтуу Намдагые оронһоонь түлхижэ унагааһан юм (Д. Батожабай); ушар юуб гэбэл, ушар юуб гэхэдэ юундэб гэхэдэ, шалтагааень хэлэбэл (дело в том, что…): Ушар юуб гэбэл, манай нютагта дээрмэшэн бии болоо һэн (С. Цырендоржиев); Ушар юуб гэхэдэ, хоёр жэлэй саана Үлеэ горхоной зүүн һалаае Хара-Бэлшэр тушаа хаажа, уһан тээрмэ барюулаа һэн (М. Осодоев); 3) удха, гол удха, удха шанар (суть, смысл, значение чего-л.): Баяртай бардамаар хоюулан шаргадаа һуужа ябаха мүртөө аймаг хүрэжэ, үнөөхи мэдүүлгынгээ ушар дуулаха гэжэ Гомбо бодобо (Ц. Дон); ушар удха (гү, али унги) ушар шалтагаан, гол удха, зорилго, үндэһэн (суть, значение, смысл, цель, разумное основание): Бүри һаяхана һөөл сухалтай байһан бөө гансата зөөлэрөөд, юугээшье хэхээ ойлгожо ядаһан зониие нэгэл тиимэ мэхэтэйхэнээр онобшолон хаража, хамаг ушар удхыень ойлгуулжа үгэбэ (М. Осодоев); Иимэ болоһондоо Сэржүүни дурагүй байбашье, тэрэнэйнгээ ушар унгииень ойлгожо ядадаг байба (Ч. Цыдендамбаев); ушар ёһо мэдэхэ али бүхы талаһаа юумэ мэдэхэ, ойлгохо (знать сущность чего-л., разбираться в чём-л.): «Яһалал ушар ёһо мэдэхэ хүн хэлээ һэн. Зүб байһан байха» гэжэ хэлэһэн үгэеэ үмөөрбэ (Ж. Балданжабон); 4) доодо үд. үһөө, хоролхол (месть); ○ үйлэ гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. дах. ү. тухай, тушаа (о, об, про): Хэрэг ябуулгынгаа ушар хөөрэлдэбэд.