УРА(Н) I

н) тэмд. н. 1) гоё, нарин, һайхан, гоё һайхан, дээдэ зэргын һайхан (искусный, сделанный с большим умением, тонкостью, изящный, мастерский): Затагархантай ута номо, уран хуур дархалһайб! (Ч. Цыдендамбаев); уран гоё һайхан, дээдэ зэргын һайхан (художественный, красивый, изящный): Сонходо уран гоё угалзатай үргэн набшаһад харагдана (Ч. Цыдендамбаев); уран гоё үгэдэ дуратай хүн гоёор найруулан хэлэгдэһэн үгэдэ дуратай хүн (любитель художественного слова); уран гоё һиилүүр гоёор бүтээгдэһэн, гаргагдаһан, гоё хэлбэритэй һиилүүр (художественная резьба, гравировка): Затагархан тэрэ дары туулмагаа һуулижа, уран гоё һиилүүртэй алта шарамал аршам ута хутага гаргажа, хурганай зэргэ бүдүүн ооһортонь орёожо, дүүгэйнгээ дэгэл дээрэ табина (Ч. Цыдендамбаев); уран гоёор уншалга гоёор, нугалбари һайтайгаар уншалга (художественное чтение, декламация); уран гоёор жэрьехэ гоёор абяа гараха, шубуудай гоёор дуулаха (мелодично щебетать); уран һайхан а) гоё, дээдэ зэргын һайхан (художественный, красивый, изящный): Манай эндэхи малша зон хэдынэйшье сагта хээрэ ябадаг һэн хойноо үргэн талын дунда уран һайхан дуунтай нүхэсэдэг бэлэй (Ц.-Ж. Жимбиев); б) онсо шадабари, эрдэм (художество): – Бидэндэ иимэ уран һайхан хэрэгтэй. Ёһоор дуун. Амиды бусахыеш хүсэнэб, – гээд, таалаба (Ц.-Ж. Жимбиев); в) юумэнэй гоёнь, һайханиинь (красота, изящество): – Ай хөөрхэймни! Энэ газарай уран һайханиинь мүрэн далай шэнгеэр долгилжо байна ха юм (Х. Намсараев); г) совет засагай үедэ олон зоной түлбэригүйгөөр оролсохо аргатай дээрэһээ үргэнөөр хүгжэһэн арадай зохёон бүтээлгын ажалай нэгэ түхэл, бэлиг шадабарияа харуулха арга боломжо (художественная самодеятельность): Россиин үдэртэ зорюулагдаһан уран һайханиие харалга үнгэргэгдэбэ; уран һайхан наадалга гоёор, хүнэй сэдьхэлдэ хүрэмөөр наадалга (художественное исполнение); уран һайхан угалзанууд гоё һайханаар зурагдаһан хээнүүд (красивые, изящные узоры); уран һайхан хоолой гоё хоолой, ирагуу хоолой (красивый голос); уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ зохёохы ажал ябуулагша, зохёон бүтээлгын ажалай ударидагша (художественный руководитель); ура нарин гоё һайхан (искусный): Захилгаар хэгдэһэн ура нарин эдлэлнүүдыень Доржо өөртөө абаба (Ч. Цыдендамбаев); уран мэргэн (гү, али, сэсэн, хурса) гоёор хэлэгдэһэн, гүнзэгы удхатай, бэлигтэй (художественный, мудрый): Оюун бэлигэй уран мэргэн гайхамшаг арганууд / Урган мандан улам түргөөр хүсэжэн хүгжэнэ (Х. Намсараев); Доржо хани һайн нүхэд соогоо һуужа, хүндэтэ үбгэнэй уран сэсэн үльгэрнүүдые бүхэли үдэртөө шагнаба (Ч. Цыдендамбаев); Танай бэшэһэн эпиграмманууд ехэл уран хурсанууд байдаг (Ч. Цыдендамбаев); уран мэргэн үгэ уран гоёор хэлэгдэһэн үгэ (художественное слово); уран бүтээл урлалай талаар хэжэ бүтээһэн зүйл, литература болон искусствын дээдэ зэргын бүтээл (художественное произведение, произведение искусства); уран зохёол а) хүн, юумэн, үйлэ ябадалай дүрэ шэнжые үгѳѳр харуулдаг урлал, литературын хэблэгдэһэн ямар нэгэн жанр (литература): Урилдаанда хэдэн эрилтэнүүд табигдаа, тэдэнэй нэгэниинь болбол һургалтын, эрдэм ухаанай-арга зүйн болон уран һайханай уран зохёолоор хангалга (vtinform. com); б) хүн, юумэн, үйлэ ябадалай дүрэ шэнжые үгѳѳр харуулдаг урлалай бүтээл (художественное произведение): Ород болон буряад хэлэнүүд дээрэ бэшэгшэд тус тустаа таһаржа, багахан дүхэригүүдэй оршондо уран зохёол дархалха оньһон аргануудаараа хубаалдаа); уран зохёолой хуудаһан газетэдэ шүлэглэһэн гү, али богонихоноор үргэлжэлһэн үгын бүтээлнүүдтэй танилсуулһан хуудаһан (литературная страничка): Эгэтын һургуулиин үхибүүдэй шүлэгүүд «Буряад үнэнэй» уран зохёолой хуудаһанда толилогдобо; уран зохёолшо хүн, юумэн, үйлэ ябадалай дүрэ шэнжые уран үгѳѳр харуулдаг урлалай бүтээл бэшэдэг хүн (писатель): Буряад арадаймнай мэдээжэ уран зохёолшод зоригтой шадалтай сэрэгшэд байжа, дайсанаа даража, шүлэг зохёолнуудаа бэшэжэ, буряад уран зохёолой болон Россиин уран зохёолой алтан жасада өөрынгөө хубита оруулаа (Р. Батомункуева); Уран зохёолшодой холбоон зохёолшодой эблэл (Союз писателей): Сентябриин 20-до Үндэһэтэнэй номой сан соо Буряа дай Уран зохёолшодой холбооной байгуулагдаһаар 85 жэлэй ойн баярай ехэ суглаан боложо үнгэрбэ (Н. Гармаева); уран шүлэг богонихон бадагуудтай, гоё найруулгатай зохёол (стихотворение): Бусадһаа дутахагүй инаг дуранай уран шүлэг зохёохоор бишье бэлэн байнаб! (Ч. Цыдендамбаев); уран шүлэгшэ шүлэг бэшэдэг хүн (поэт, поэтесса, стихотворец): Мэдээжэ уран шүлэгшэ буряад уран зохёолой хүгжэлтэдэ горитой хубита оруулһан, ехэ нүлөө үзүүлһэн арба гаран согсолбориин зохёогшо гэжэ һануулая (vtinform. com); уран арга а) гоёор бүтээхэ арга (искусный приём): Харин Шоён Моходойн мэхые ойлгожорхёо. Теэд Моходойн ямаршье уран арга тэрээндэ хамаатай бэшэ (А. Ангархаев); б) литературада хэрэглэгдэдэг арга (художественный приём): Буряад шүлэгүүдтэ зэргэсүүлгэ гэһэн уран арга болбол тон дэлгэрэнгыгээр хэрэглэгдэдэг (С. Бабуев); уран зурааша (н) гоё һайханаар зурадаг хүн (художник): Ород арадай байгуулһан агууехэ һургуулиин түлөөлэгшэ байбашье, уран зурааша Зорикто Доржиев өөрынгөө арадай үндэһэн маягуудые оруулжа, ажалаа бүтээдэг юм (Б. Бадмаев); Уран зураашадай холбоон уран зураашадай эблэл (Союз художников): 1933 ондо Буряад-Монголой АССР-эй Уран зураашадай холбоон байгуулагдаһан, тиимэһээ буряад уран зурагай суглуулбари тэдэниие дэлгэхэ газар нээхэһээ нилээд урда эмхидхэгдэжэ эхилэнхэй (Р. Мэрдыгеев); уран зураг а) ниигэмэй ажамидарал, байгаали, хүн амитан ба бусад зүйлые гоё һайханаар зураһан бүтээл, гоё һайхан зураг (картина): Уданшьегүй захиралай тушаалда томилогдожо, хажуугаарнь уран зурагуудые бүтээхэ хэрэгээ шэнэ хэмжээндэ гаргажа, шэнэ хүсэтэйгөөр ябуулжа эхилһэн байгаа (Б. Баторова); б) ниигэмэй ажамидарал, байгаали, хүн амитан ба бусад зүйлые гоё һайханаар зуража дүрсэлэлгэ (живопись): Би мүнөө город ошожо, тэрэ театр тухай, хүгжэм тухай, уран зураг тухай хэлэхэ уншаха лекторнүүдые урижа ерэхэ гээб (Ц. Шагжин); уран зурагай үзэсхэлэн уран зураашадай бүтээлнүүдые харуулдаг газар (художественная выставка): Уран зурагай үзэсхэлэниие Буряадай габьяата уран зурааша Эрдэни Цыденовэй аша Баир Цыденов морин хуурай аялгаар «Абай Гэсэр» үльгэрые уянгатуулан түүрээжэ эхилээ (С. Ринчинов); уран зуралга ниигэмэй ажамидарал, байгаали, хүн амитан ба бусад зүйлые гоё һайханаар зуража дүрсэлэлгэ (живопись): Уран зуралгын талаар хэлэхэдэ, жэл бүри иишээ ерэхэдэ, Агуу далай ондо ондоогоор харагдадаг юм (Э. Раднаев); уран шэмэглэл һайханаар гоёолго (художественное оформление): Владимир Инкижинов наhан соогоо уран шэмэглэл хэдэг ажалтай байгаа (О. Чичеватова); уран наадалга гоёор наадан гүйсэдхэлгэ, хүнэй зосоо оромоор харуулалга (художественное исполнение); уран найруулга гоёор найруулга, зохёон бэшэлгын маяг, янза түхэл (стиль); уран найруулгын талаар уран аргануудые хэрэглэхэ талаар (в стилистическом отношении): Буряад уран зохёолнуудые уран найруулгынь талаар шэнжэлэлгэ эхин шатадаа ябана; уран оршуулга уран зохёол түхэл маягыень алдуулангүй нэгэ хэлэнһээ нүгөө хэлэндэ оршуулга (художественный перевод): Һүүлэй үедэ уран оршуулга шэнжэлхэ хүдэлмэри эрдэмтэдэй дунда урагшатай ябажа байна; уран үгэтэн хэлэнэй баялиг абажа ябагша, хурса тодоор, гоёор хэлэгшэ, бэшэгшэ (мастер художественного слова): Тэгшэ 80 жэлэй саана Буряад дайдын үзэсхэлэн һайхан Захаамин Хангайн нэгэ үнсэг болохо Санага нютагта буряад уран зохёолой соло дуудаха уран үгэтэн түрэһэн байна (soyol. ru); 2) дүйтэй, шадамар, бэлигтэй, эрхим, һайн, бэрхэ, алтан гартай (обладающий большим мастерством, умелый); уран бэрхэ ехэ бэрхэ, гоёор хэдэг, шадамар (искусный, умелый): Затагархан хүбүүниинь хара багаһаа хойшо уран бэрхэшье, ухаатай сэсэншье, али бүхыдэ гар дүйтэй, хара хүдэлмэридэшье һүбэлгэн хүн боложо ябана (Ч. Цыдендамбаев); уран дархан а) нарин, гоё, илгарма, һайхан юумэ бүтээдэг хүн (искусный мастер): Нагаса абынгаа ямар уран дархан хүн байhыень шүлэг соогоошье бэшээ бэлэйб (В. Намсараев); б) уран гоёор юумэ бүтээдэг хүн (искусный мастер, виртуоз своего дела): Тэдээниие һургуулиин уран урлалай хэшээлнүүдэй багша Гомбо Жапович ба нютагай уран дархан Аюшын Сэрэн бүтээдэг байгаа (Б. Баторова); в) наринаар, гоёор юумэ бүтээлгэ (искусное мастерство): Эсэгынгээ үдэр һүнигүй уран нарин дарха хэжэ, заб сүлөөгүй байхада… (Ф. Цыденжапов); уран хүн нарин гоёор юумэ бүтээдэг хүн, юумэ бүтээхэдээ бэлигтэй хүн (мастер): «Үхибүүдэй тэргэ гүрэдэг гү? Ямар уран хүн гээшэб?» гэжэ Сундай гайхаба (Ч. Цыдендамбаев); түбһэндэ уран хүн ямаршье юумэ гоёор хэжэ шададаг хүн (мастер на все руки); уран эхэнэр гоёор юумэ бүтээдэг эхэнэр, гоёор оёдог эхэнэр (рукодельница); уран гар шадамар гар, алтан гар, юушье һаань гоёор бүтээжэ шадаха (умелые или золотые руки): Бурхан гү, хаан гү, баяд ноёд гү, али лама попууд бүтээгээгүй, тэдэндэ бүтээжэ шадаха уран гар, ухаан бэлигшье байхагүй (Х. Намсараев); уран бэлиг түрэхын талаан бэлиг, юумэ гоёор бүтээхэ онсо шадабари (художественный талант): – Зүгөөр жаахан пионер энэ дэлхэйдэ түрэһэн жаргалаа дүүрэн һайханаар эдлэхэ, уран бэлигээ улад зондоо зорюулха хубигүй байшоо, хөөрхы (С. Цырендоржиев); уран бэлигтэ (й) юумэ гоёор бүтээхэ онсо шадабаритай (искусный, талантливый): Буряад арадай мэргэжэлтэ зурагай эхи табигшын нэрэ солотой уран бэлигтэ хүбүүнэй уралигай үндэр орьёл өөдэ зогсошогүй дабшалта тиигэжэ захалаа бэлэй (Т. Самбялова); Тэдэниие уран бэлигтэй үхибүүд гэжэ мэдэхэдээ баясаба (Ц.-Ж. Жимбиев); уран шадабари гоёор бүтээхэ шадабари (художественное мастерство): Буурал һайхан Буряад дайдаарнай бэлигэй дээжэдэ хүртэһэн зон үе бүридэ гаражал байдаг, тэдэнэй уран шадабари зоной сэдьхэлдэ зула бадарган, дээдын урлалай одоор ялардаг (minkultrb. ru); уран шадабаритай гоёор, нарибшаар, ураар хэдэг (искусный, умелый): Жэжэхэн набша сэсэгүүд, бурхадай хубсаһан дээрэхи угалзанууд алтан шэрээр аргагүй нарибшаар бүтээгдэн, бурхан зурагшын ёһотой уран шадабаритай байһые харуулна (М. Сайдукова); уран шэди гайхамшагта шадабари, бэлиг, эди шэдиин арга (магический приём, волшебное средство): Эдэ купецүүд гээшэ уран шэди, эрдэм наука, философишье мэдэхэгүй зон (Ч. Цыдендамбаев); уран биирэтэн зураашад (художники); уран булжамуур аман зох. гоё хоолойтой бульжамуур (голосистый жаворонок): Хүхын хорин гурьбада / Хүшэлжэ ябаhыень / Уран булжамуур урамаар / Урамдажа асарба (Гэсэрһээ); уран хүхы аман зох. дууша хүхы (кукушка): Уулын модон хүхэржэл байна. / Уран хүхы ерэхэнь аа гү (Арадай дуунһаа); 3) хурдан, шуумар, шуумгай, габшагай, шуран, солбон (быстрый, проворный): Заса-Мэргэн баатар / Сэгээн-Сэбдэг тэнгэриин / Сэсэг-Ногоон абхайе / Хани болгон абажа, / Харсага боро мориндоо / Хатар дундань hундалдуулан, / Уран hалхин гүйдэлөөр / Орон түбидөө талииба (Гэсэрһээ); уран хурдан онсо хурдан, түргэн гүйдэлтэй, шуран, габшагай (проворный, быстрый): Хэршье олон уран хурдан далита шубуудай агаарта ниидэхэдэ, тэдээн сооһоо нэгэл шубуун илгараад, түрүүлэн ябагша бэшэ гү? (Ч. Цыдендамбаев); б) бодолтой, һүбэлгэн (находчивый, сметливый): Өөһэд өөһэдынь сэдьхэлдэ уран хурдан һанал бодолнууд элбэг олоор ерэнэ (Ч. Цыдендамбаев); уран шуран (гү, али габшагай) юумэ гоёор тааруулан һанахадаа бэрхэ, һүбэлгэн (ловкий, находчивый): Үргэнэйнгөө һахалые түб түхэреэхэн болгожо хюһаһан татарнуудай, мүн һүхэ, хюрөө баринхай барагар шарайтай ородуудай урда хойно орожо ябажа, уран шуран гимназистнар гүйлдэнэ (Ч. Цыдендамбаев); уран түргэн нюдэн өөрэ, тогтууригүй, согтой нюдэн, юумэ түргэн ойлгодог нюдэн (живой взгляд): Тиихэдээ эхэ эсэгын эрхэ тангилхан басаганай нюдөөр бэшэ, харин ажабайдалые һайса мэдэхэ, хуби золой сэнгые ойлгодог болоһон эхэнэрэй уран түргэн нюдөөр урдаһаань хаража байба (Ч. Цыдендамбаев); 2. юум. н. 1) онсо шадабари, үндэр шадабари, дүй дүршэл (мастерство, искусство, умение): Доржо хэрбээ зэмэтэй һаа, Балданай хүсые, Эрдэмтын ураниие, Борхоногой үльгэрнүүдые, ганса Ешидэ хамтаруулһан зэмэтэй ха юм (Ч. Цыдендамбаев); гарайнгаа ураниие харуулха юумэ бүтээхэдээ хэр зэргэ бэрхэ, шадамараа харуулха (демонстрировать мастерство своих рук); ◊ гуурһанайнгаа урые туршаха уран зохёолой талаар түрүүшын алхамуудаа хэхэ, юумэ зохёожо эхилхэ (пробовать своё перо); 2) наринаар, гоёор, һайханаар юумэ бүтээгшэ (мастер, художник своего дела, умелец): Арадай урашуулай бүтээлнүүдэй выставкэ һаяхан Улаан-Үдэдэ үнгэргэгдэбэ.