УРАГША

1. наречи 1) хараһан зүг тээшээ, ябаһан уруугаа (вперёд): Хүн бүхэн үүдэн тээшэ үлылдэжэ, хүн бүхэн үнэтэй бэлэг шанда хүртэхэеэ хүлеэжэ ядан байһандал, урагша урагшаа дабшанад (Ч. Цыдендамбаев); урагша хойшоо ябаһан уруугаа, мүн гэдэргээшье, иишэ тиишээ (вперёд и назад): Теэд Буда Гомбоевич нэгэшье үгэ дуугарангүй, сухалтайгаар урагша хойшоо таһаг соогуураа алхална (Ц. Шагжин); урагша хойшогүй ямаршье юумэндэ тогтон торонгүй, ухаа мэдээгүй, хамаагүй, өөрынгөө һанагшаар (напропалую, не взирая ни на что): Тэдэнь арадай ами наһа һүйдхэн, урагша хойшогүй улаа зуража оробо (Х. Намсараев); урагшаа бүхыхэ хараһан тээшээ тонгойхо, бүгтыхэ (склоняться, подаваться вперёд): Эрьехэдэнь хүбүүниинь нюураа дахаад, урагшаа бүхыгөөд һууба (С. Доржиев); урагшаа ябаха ябаһан тээшээ ябаха, ябаһан шэгээрээ ябаха, сухарилтагүй ябаха, хараһан зүг тээшээ тэгүүлхэ (идти вперёд): Талада зэрэлгээтэй байжа, холын юумэнүүд үндэр набтар, саана наана болон харагдаад, хилын харуулшадые һөөг бургааһад шэнгеэр обёорон, зөөдэлшэд урагшаа ябажал ябажал байба (Б. Санжин, Б. Дандарон); урагшаа гараха түрүүлхэ, хүнэй урда гараха (выходить вперёд, опережать): Тэдэнь тогтоод, нэгэ үбгэжөөл хүн хойгошогуур ябаһанаа урагшаа гараад, моринһоо бууһан бэеэрээ саһан дээрэ дохижо байгаад, мүргэжэ оробо (Б. Санжин, Б. Дандарон); урагшаа газар хороохо ябаһан шэгээрээ ябаха, шадалаараа ябаа болохо (продвигаться вперёд): Тиихэ зуура ламаяа харахадань, тулама эсэжэ, урагшаа газар хороохоёо болишоһон юумэ амаа ангайшоод, сэлхэр-сэлхэр гүйжэ ябаба ха (Х. Намсараев); урагша ябуулхаа болихо ябажа үгэхэеэ болихо, ехээр үбдэхэ, шархирха – хүл тухай (переставать ходить – о ногах): Угайдхадаа энэ хүлни шубуунай шэдэрһэн дали мэтэ намаяа урагша ябуулхаа болёо (Ж. Тумунов); урагшаа һанаатай өөрынгөө һанаагаар юумэ бүтээхые оролдодог, туһамарша, һайн һанаатай (отзывчивый): Хүдэр шамбай бэетэй энэ эхэнэрэй юунэйшье урда мирэдшье гэхэгүйе һайнда тооложо, олоной түлөө өөрыгөө гүйсэд зорюулха, урагшаа һанаатай хүн байһай даа гэжэ шэбшэнэ (Б. Шойдоков); урагша абаха дэмжэхэ, өөдэ абаха (принимать во внимание, поддерживать): Нээрээшье, нюдэндөө шэлтэй, тулуур тулаһан, тархи нюсэгэн, халта урагшаа бүхын татаһан үбгэжөөлэй ялхиргажа ябахые танихагүй хүн хараа һаа, урагша абахагүй һэн (Д. Эрдынеев); 2) урда зүг, үмэнэ зүг (на юг, к югу): Энэ хадаа олон жэлэй урда тээ буряадай газарһаа урагшаа зөөһэн баян хүн (Д. Батожабай); урагшаа гонзойхо урда зүг руу зурыха, үргэлжэлхэ (простираться на юг): Эдэнэй хажуугаар урагшаа гонзойһон үйлсэ харагдажа байба (Х. Намсараев); ○ хойшо гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. дах. ү. урда тээ, урда, түрүүн (до, перед): Энээнһээ урагша Эрдэниие яһала зохид, болохо хүбүүн гэжэ һанадаг һэн (Д. Эрдынеев); хахад үдэрһөө урагша үдэһөө түрүүн, үдын урда тээ (до полудня): Тэнгэри үүлэтэй барагар. Хахад үдэрһөө урагша шэхэ хордоомо хүйтэн (Ч. Цыдендамбаев); 3. юум. н. талаан, аза талаан, амжалта, бүтэмжэ (удача, счастье, везение); урагша талаан тушаалдаһан зол, аза, жаргал (удача, везение, счастье): Тиихэдэнь намшуу хүнүүдтэ тиимэ урагша талаанай үзэгдэхэнь холо (Б. Мунгонов); урагша талаангүй зобоһон тулиһан, зол хубигүй (горемычный, незадачливый): – Эх даа, Дулсан-Дулсан-Дулсаана, ямар урагша талаангүй амитан байһан юмши?! (Б. Мунгонов); урагша талаангүйдэлгэ талаан буруудалга, хэрэгэй буруу һүрэлгэ, урагшагүйдэлгэ (невезение, неудача): Теэд энэнь үнэн дээрээ урагша талаангүйдэлгэ бэшэ, юрэл ажал хүдэлмэридөө хайхарамжагүй һаланаар хандаһанай хойшолон байгаа бшуу (Б. Мунгонов); урагшаа таһарха (гү, али хатаха) талаангаа буруудаха, буруу һүрэхэ, талаангүйдэхэ (лишаться удачи, не везти): Мүнөө тогтоод байһан хуули зургаамнайшье хуушан шэнэ хоёрой забһарта, холимол худхамал болоод, урагшаа таһаржа, үгытэйнэрөөшье даража шадахагүй, баяшуулаашье үргэжэ шадахагүй болоод байна гэжэ һанагшаб (Х. Намсараев); 4. аянг. ү. ямар нэгэн баярай үедэ гү, али добтолжо ябаһан сэрэгэй хашхаран хэлэдэг уряа үгэ (ура!): «Урагшаа! Дайлан оро!» гэһэн хашхаралдаан дуулдажа, бултаараа нэгэ дуугаар дайлан оронод (Х. Намсараев).