УНИ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) галай халуун охин, ульһан, ошотой утаан (жар от горячих углей, дымок с искрами): – Ай, бурхан, зайлуул, тэрэ гүбээгэй саада тээ юун унин шэнги юумэ бааяба гээшэб (Г. Цыдынжапов); уни бурьюулха согтой гал удхалха (ворошить угли); уни бутарха а) согтой галай урьяха, үрхирхэ, дулаан болохо, дулаасаха (подниматься – о жарком дымке с искрами): Дугардаанай эжы өөрынгөө гэртэ тэрэ суглаа зарлажа, үнеэнһээ эртэшэг ороһон бэеэрээ гэр бараан соохиёо өөдэнь татаад, табхархан жаахан пеэшэнээ уни бутартар түлеэ һэн (Ц.-Ж. Жимбиев); б) шэлж. халуу дааха, халуу бусалха, зосоо аятай зохид болохо (чувствовать приятное ощущение тепла): Доржо доторһоо уни бутаран баясажа, гарыень шангаар адхаба (Ч. Цыдендамбаев); в) шархирха (ныть, ломить): Бүхэли үдэр хамсыгаа шамажа ажаллаһан Далайн бэе уни бутарна (Д. Эрдынеев); унин утаан юумэ дүргэхэдэ гарадаг шороб үнэртэй уняар (дым): Нэгэ хахад махорка бии һэн, теэд тамхинай уни утаа харамсаараа, бүгэдэ гүйлдэжэ ерэхэ юм ааб даа (Г. Цыдынжапов); уни тооһон тоодхо, тоорог, уйгааг шорой, тоорог тооһон (пыль): Хүлэйнгөө шүдэргүй болоһые мэдэрһэн эмниг морин, дурһаар шэдүүлһэн шулуундал, хүдөө тала худар унин тооһо татуулан, булгижа ябаад гүйшэхэ (Б. Мунгонов); уни бууха ага тооһо бурьюулан гүйлгэхэ (стремительно нестись, поднимая пыль); 2) баруун бур., сэл. шииг нойтонһоо хөөрэдэг сагаан уняар, манан, будан (туман, мгла, дымка); 3) барг. юумэ дүргэхэдэ гарадаг шороб үнэртэй уняар, утаан (дым): Тэндаан унин гаража байна; уни манан ами бүтэмэ утаан (сильный дым): Малгаарта шүлөө дэбэргээд гэрээ уни манан болгооб; уни хаяха утаа гараха, муугаар шатаха (дымить): Пеэшэмнай удаан түлигдээгүй хадаа муухайтяар уни хаядаг; уняар ангилха утаанай үнэр шэнгэхэ (пропахнуть дымом): Доржо газааһаа хуу уняар ангилаад орожо ерээ; 2. унин-тунин, унинха-тунинха, унинха-мунинха, унинхани наречи ай-сүй, айхабтар түргөөр, буржаганаса (быстро, вмиг): Тэдэнэй хойноһоо земскэ сүүдэй ноён Павлинов станична атамантай унин тунин тооһорно (Ч. Цыдендамбаев); Доржын хэһэн шэнэ номо һайшаан магтаншьегүй, ондоо үгэ андалданшьегүй, үхибүүдынь унинха-тунинха гүйлдэжэ арилшаба (Ч. Цыдендамбаев); «Додж» гэжэ хари гүрэнэй маркын хүнгэн машина урдань дайралдаһан юумэнүүдые мүргэжэрхинэ аа гү гэхээр, унинха мунинха табихадань … сошоно (Ц.-Ж. Жимбиев); Тэрэмнай удангүй мориндоо мордоод, зүүлжээ унинхани гүйлгэшэбэ хэбэртэй (Б. Мунгонов); Тиигээд моридой унинхан тунинхан гүйлдөөшэ, тэдэниие барин эдин алдагша нохойнууд харагдана (Ч. Цыдендамбаев).