УНАХА I

үйлэ ү. 1) дээрэһээ, үгышье һаа, юумэн дээрэһээ гэнтэ доошоо орохо, газарта буужа ерэхэ, бууха, доошолхо, урбалдаха, мухариха, хүмэрихэ (падать, сваливаться, опадать): Хадаһаа унаһан хүүюурэй дэргэдэ шэхэ дүлиирмэ хүнхинөөтэй тула имагтал ооглолдожо хөөрэлдэхөөр жэшээтэй байгаа һэн (Б. Мунгонов); Өөдэнь шэдэһэн шулуун өөрын толгой дээрэ унадаг (Оньһ. ү.); унаха дуһаха унаха, бүдэрхэ (падать, спотыкаться): Цыденов түргэн зантай хүн туладаа, үбгэдэй хэлэһэн зүбшэлые зүбтэй дээрэ тооложо, тэрэ дороо буршагад гээд, правлени худараа унан дуһан гүйбэ (Ж. Тумунов); унажа бодожо ябаха хэды дахин унажа, хүсэ шадалаа зангидан ябаха (идти, падая и поднимаясь): Сибирцев байрадаа зогсожо байгаагүй, саһан соо унажа бодожо ябаад, хабшалые уруудан гүйшоо һэн (Д.-Д. Дугаров); шолд гэжэ унаха шэнгэн юумэн соо хонгёо абяатайгаар бууха (плюхнуться): Шулуун уһан соо шолд гэжэ унаад, сайбайжа байһан нуурай уһан дээрэ хэдэн олон сахаригуудые бии болгоно (Ч. Цыдендамбаев); мултаржа унаха бэхилэлтэһээ алдууржа доошоо бууха (выпадать): Катер дээрэһээ гү, али пароход дээрэһээ мултаржа унаа һаа, тэрэ дороо шэнгэшэхэ байгаал (Б. Мунгонов); халтиржа унаха халгажа тэнсүүриеэ алдаха (поскользнувшись, упасть): Мүнөөхи үбгэн тэдэ үхибүүдые мэхэлжэ, бороогой уһан соогуур урилдаалгаад, хэн нэгэнэйнь халтиржа унахые хаража хүхихэ гэһэн байгаа ха (Х. Намсараев); торожо унаха ямар нэгэ юумэнһээ бүдэрөөд үе мүсөөрөө газар тулгаха (споткнувшись, упасть): Мүргэлшэдэй хүлдэ элэжэ, хонхор болошоһон һубаг соогуур торожо унаагүйхэн хэлтэргэһээр, Иондзын-Римбочэ эндэ ерэбэ (Д. Батожабай); алдалан унаха хоёр гараа хажуу тээшэнь арбайлган хүмэрихэ, газарта бууха (падать навзничь с распростёртыми руками): Дабаанай оройдо зүргын ойгуур зурыһан, сайтараа хуушарааша бүдүүн нүүлэ дээрэ түрүүн һуугаад, удаань нюрган дээрээ алдалан унабаб (С. Доржиев); харанхалжа унаха мэдээ алдаад тэнсүүригүй болохо, мэдэрэлээ алдаха (падать в обморок): Эдигэй дуудаад һалахагүйдэ, тэрээн тээшэ ошожо ябаһаар харанхалжа унаа һэм шуу (Д. Эрдынеев); унадаг үбшэн таталдажа, саг зуура мэдэрэлээ табидаг үбшэн (падучая, эпилепсия): Амбааршан Дагбын һамган унадаг үбшөөрөө айлгажа, Дагбынгаа алдаха болоходо тараагаа юм гэхэ (Х. Намсараев); моринһоо унаха ямар нэгэн ушарһаа морин дээрэ тогтонгүй һанагдаагүйгөөр бэеэ гэмтээжэ газарта хаюулшаха, буушаха (падать с лошади): Пелагея Осиповнагай дүүгэйнь хүбүүн гурбан жэлэй саана моринһоо унажа, хүлөө хухаранхай (Ч. Цыдендамбаев); хүндөөр унаха хүндэ юумэнэй ехэ абяа гарган бууха, түс байса унаха (с грохотом падать): Тэдэ снарядууд дээгүүр гортиглон ерэһэндээ самолёдһоо хаяһан боомбонууд мэтэ хүндөөр унаба (Ж. Тумунов); ◊ доро унаха зүбшөөһэн, хүндэлһэн хэбэр үзүүлхэ, һаймһарха, билдагуушалха (угодничать, лебезить): Хүнэй доро унаха, нэгэ багаханшье гэдэргээ сухариха гээшые Түбэргөөнтэн нүгэлдэ бодожо һурашаһан (Д. Эрдынеев); унаһан малгайгаа абангүй ехэ сүлөөгүй (не поднимая головы): Урданайхяар хэлэбэл, унаһан малгайгаа абангүй хамтын хэрэгэй түлөө ажаллааш (Х. Намсараев); 2) орохо, бууха, тудаха, шэнжэтэй болохо (падать – об осадках, тумане и пр.): Түрүүшээр хүнэй тоолохоор үсөөхэн дуһал унажа байтараа, байн тоогүй олон болоод, дарья табина (Ч. Цыдендамбаев); саһанай унаха саһанай тэнгэриһээ бууха, орохо (выпадать – о снеге): Ноябриин эхиндэ ходо байха саһан унаба (Ч. Цыдендамбаев); хюруугай унаха хюруутаха, сэнтэхэ, сэн бун болохо (выпадать – об инее): Һарьдагууд тээһээ хүйтөөр һэбшээлэн, Химниин голдо боро хюруу унаад хононо, бэлшээриин ногооной шэмэ һуларжа эхилээ (Д.-Д. Дугаров); мананай унаха манатаха, манаар хушагдаха, мананай бууха (туманиться): Сайбар хүхэ мананай голой оршондо унабашье, үбһэ ногоон дээрэ шүүдэр нойтон буунагүй (Ч. Цыдендамбаев); боро хараанай унаха бүдэг-бадаг болохо, бүрүүлтэхэ, боро хараан болохо, хараа таһарха, бүрэнхы болохо (смеркаться): Эгээл боро хараанай унажа байха үеэр хаанашьеб холо эхэнэр хүнэй дуулахань үдэшын шэмээгүй байдалда ханхинан дуулдаба (В. Гармаев); 3) муудаха, доройтохо, һалаха; тушаалһаа буулгагдаха; булигдаха, диилдэхэ (приходить в упадок, ухудшаться; отстраняться от должности; быть побеждённым): Иимэ дээрэһээ хаанта засаг ута наһагүй болон үмхиржэ, унаха болихын забһарта байгаа һэн (Х. Намсараев); Зургаан жэлэй саада тээ обоогой найрай барилдаанда энэ хүндэ Аламжа хаягдаа һэмнэй. Арбан найматай хүбүүн гүлгэдэн, хүгшэн шонын мэхэдэ орожо унаһан байгаа (Д. Батожабай); унаха доройтохо муудаха, хосорхо, һандарха, һалаха (приходить в упадок): Үгытэй ядуу зоной ажабайдалшье унажа доройтожо эхилээ (Х. Намсараев); экзаменда унаха ямар нэгэн туршалга гарахагүй (проваливать, заваливать экзамен): Москва ошоод, экзамендаа унаа һаа яаха гээшэбиб! (Д. Эрдынеев); ◊ хүмэ унаха сэдьхэлээ хүмэрихэ, уярха, уйдаха (печалиться): Цыремпил һайхашаан шагнажа һуутараа, гэнтэ эжэ эхигүй зосооһоо хүмэ унан уяржа, нюдөөрөө уһа гүйлгэн һуугаа һэн (Х. Намсараев); 4) шэлж. хосорхо, үхэхэ, алуулха (умереть, быть убитым): Зуд боложо, Баяндайн мал хяа хяма унаба (Ж. Балданжабон); байлдаанда унаха тулалдаанда алуулха (пасть в сражении): Командирынь хатуу шанга байлдаанууд соогуур унажа, тэрэ өөрөө батальоноо толгойлхо ушартай болоо (Б. Шойдоков); баатарлигаар (гү, али баатарай үхэлѳѳр) унаха зүрхэтэйгѳѳр байлдаһаар хосорхо (пасть смертью храбрых): Һүүлшын байлдаануудай гал түймэр соогуур олон шэн зоригто хүбүүдэйнгээ баатарлигаар унаһанда, үшөө шархатаһанда Цыбиков ехэл муудана (Б. Шойдоков); – Танай хүбүүн Иннокентий Николаевич Баторов Эсэгэ ороноо хамгаалан, баатарай үхэлөөр унаба (З. Гомбожабай); 5) ямар нэгэн муу юумэндэ орохо, дабажа гарахагүй байдалда орохо, муу нүлөөндэ орохо (попадать под что-л., подвергаться чему-л.): Нэгэ наһандаа түлэжэ диилэхэгүй ялада унахабди гэжэ Дашын захиһые һанан, мүнөө трактористнуудһаа лаблажа асууба (Д. Эрдынеев); һанаа үнөөндэ унаха һанаа үнөөндэ абтаха, һанаагаа зобохо (тревожиться): Гэнтэ һанаа үнөөндэ унажа, һуха харайн бодоод, гэр тээшээ шамдаба (А. Ангархаев); 6) мүльһэнэй хайлажа, голой урдажа эхилхэ (вскрываться – о реке): Хабар боложо, уһан унаба; 7) зоолдохо, шаагдаха (вязнуть, завязать): – Шабарта унаа гүт? – гэбэ Далай (Д. Эрдынеев).