УЛАЙХА

үйлэ ү. 1) улаан болохо, шуһанай үнгэтэй болохо (краснеть, становиться красным, покрываться румянцем, багроветь): Аргаахан улай улайһаар, уб улаан шарайтай болошоод һууһан губернатор Мациевский дахин урал дээрэхи бамбагар һахалаа шэшэрүүлжэ захалба (Д. Батожабай); нюураа улайха, улайха сайха шэгээ хубилгаха, эшэхэ, аягүйрхэхэ, бэеэ хэхэ газараа оложо ядаха, яахашье мүрөө оложо ядаха (стыдиться, смущаться): Би ошохогүйб, зоной урда нюураа улайха аргамгүй (Д. Эрдынеев); Теэд дарханай хүбүүн амандаа уһа балгаһандал дуугай, эсэгэдээ балшыса баригдаһандаа уруугаа харашоод, улайжа сайжа һууба ха (Ф. Цыденжапов); улайха (улаан) нюур бии байгаа нюур, халхабшагүй нюур (открытое лицо): Гомбо-Доржо улайха нюур уруугаа тодхоотой байһан буугай хонгогор ама харахалаараа, нюдэеэ бэлтылгэн, гэдэргээ сухариба (Б. Санжин, Б. Дандарон); Намжал яахаб гэжэ бэеэ бариба, тиигэбэшье, гараха дээрээ эжэлэнгүй хэдэн үбшэнтэй, хүндэ үгэнүүдые Альбинын улайха улаан нюур уруунь шэдэжэрхибэ (К. Цыденов); улайха (улаан) нюургүй һэшхэлгүй, һэшхэл һэбээгүй, эшэхэ нюургүй (бессовестный): Улайха нюургүй, убайлха һэшхэлгүй амитантай энээнһээ ондоогоор аргагүй (Б. Санжин, Б. Дандарон); Духадатнай энэнь – үнэн сэхэ, тэрэнь һэшхэл үнгэгүй, улайха улаан нюургүй хүн гэжэ бэшээтэй бэшэ (К. Цыденов); улайха нюургүй аха айхабтар залхуу (ужасно ленивый): Энэш улайха уушхагүй хүбүүн; ◊ улайха харгы гол харгы, бии үгы харгы (самая главная дорога); 2) шэлж. совет засагай тогтохо (устанавливаться – о советской власти): Засаг түрын улайжа, хамтын ажалай тогтоходонь, буряадууд, ородууд болон ондоошье үндэһэ яһатан нэгэн бүлэдэ хамтаржа, Карл Марксынгаа нэрэмжэтэ колхоздо жаргалтай һайн һуужа байна гээшэбди (Б. Мунгонов); ○ эшэхэ гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.