УЛАА(Н)

(н) 1. тэмд. н. 1) шуһанай гү, али галай, шүрын, хүсэд эдеэшэһэн гүлзөөргэнын, мүн баһа тибһэнэй улаалзайн үнгэ (красный, алый, багровый, румяный): Сценын дунда улаан бүдөөр хушаатай стол, саанань Гамбал хоёр гараараа стол туланхай юумэ һуури байраяа оложо ядаашадые хүлеэн зогсоно (З. Гомбожабай); улаан таша үргэлжэ улаан, холисогүй, сула улаан (сплошь красный): Нарин Хушуунай тохойн саада эрьеын нарһан тужа соо улаан таша жэмэс ургаһан байгаа (С. Доржиев); улаан шара улаабар шара (красно-жёлтый): Хашаа бүхэнэй үүдээр, жаган бүхэнэй сонхоор улаан шара хубсаһатай ламанар бултагашалданад (Д. Батожабай); улаа ягаан улаабтар, гүнзэгы ягаан, үдхэн ягаан (красно-розовый): Хэрбээ дахин тэдэ шүдэдые далдалһан улаа ягаан хүйтэн уралаараа тэрээндэ дүтэлхэ болоо һаань, үгы (А. Жамбалдоржиев); улаа эреэн улаан үнгэ дээрэ бусад үнгын холисолдоһон, улаан үнгэтэй алаг (красно-пёстрый): Улаа эреэн хубсаһатай басагад, һамгадай зурагад гэжэ хараа далда орохонь халта үзэгдэнэ (Ч. Цыдендамбаев); улаан зээрдэ а) шаралгы улаан; һаруул улаан (ярко-красный; рыжий – о масти): Үбэлэйшье сагта, сагаан саһан хүнжэлөөр хушагдаад байхадаа, үдэшын наранай туяанда үзэсхэлэнтэ һайханаар, улаан зээрдэ моридой урилдаан мэтээр, намжар гоёор харагдагша һэн (Ц. Шагжин); б) ехэ һогтуу, халамгай (сильно пьяный): … Тиигээд уданшьегүй Бадма абгай гулваа хоёрой дуу дорьбоон хүхир дээрэ гаража, бүри hайншаг амаа халажа, улаан зээрдэнүүд болохо үедэнь эдеэн бэлэн боложо, шанаhан мяха табина (Х. Намсараев); уб улаан, шад (гү, али шадага) улаан тон улаан, айхабтар улаан, яг ураан (совершенно красный, алый): Удаань уб улаан сог асараад, тэрэ домбодоо Алёнын хэхые Доржо бүришье гайхаба (Ч. Цыдендамбаев); Харин һарьдагта аһалдаһан хайнагуудаа захадаад, тээ дээрэ гаража гал түлитэрнь, наран будан манан соо шад улаан зэдтэл үнгэтэй үндыбэ (Ц.-Д. Хамаев); Энэ үедэ Ринчин шугшыгаад, бэеэ хоргодуулан һагад, шэхэниинь шадага улаан болошонхой юумэ һууба (С. Цырендоржиев); гал (гү, али сог) улаан улаан галдал үнгэ (огненно-красный): Үдэшын наран орохо тээшээ дүхэжэ, гал улаан дүлөөр улайран, инаглаһан хоёрой урдаһаа уриханаар мэшэеэн энеэбхилнэ (Б. Мунгонов); Ван-Түмэр тэрэнэй арада дүтэлэн, сог улаан нюдөөрөө Аламжын нюрга хайража ябаһан мэтэ үзэгдөө һэн (Д. Батожабай); һухай улаан улаан үшөөһэндэ адли үнгэтэй (красный, как ива): Һухай улаан нюур гартай, мэдэхэ мэдээгүй, үргүүлжэ ороһон хүбүүгээ харахадаа, эхэнь ухаа алдаба (Ц.-Д. Хамаев); улаан үнгэ шуһанай гү, али галай үнгэ (красный цвет; румянец): Нара гараха дүтэлшөөд, тэнгэриин зүүн хаяа байгаалиин уран гарһаа улаан үнгые тиимэшүү үнгэнүүдтэй холин худхан, элдэб янзын шэрэ будаг оруулжа, нюдэ һалгахын аргагүй гоё һайхан болгон шэмэглэнэ (С. Доржиев); улаан шарай ягаа улаан, дүүрэн сэбэр шарай (румяное, здоровое лицо): Дулмын түхэреэхэн улаан шарай үүлые туяагаараа нэбтэ харбаһан үглөөнэй наран мэтээр улайшана (Ж. Тумунов); улаан нюдэн удаан унтаһандаа гү, али уйлаһандаа, мүн удаан саг соо унтангүй ябаһандаа улайһан нюдэн (красные со сна или от слёз глаза): Тиигээдшье тэндэ байгшадай дунда Ван-Түмэрэй хабданги зубхитай улаан нюдэн уруу сэхэ хараха ой һайтай хүн байбагүй (Д. Батожабай); улаан шуһан зүрхэнһөө гараһан шуһан (красная, артериальная кровь): Буугаа дахин һомолоод, шонын мүртэ ороходонь, улаан шуһа хаяжа, холошье ошоһон юумэгүй, хушуугаараа саһа хадхажа унашоод хэбтэбэ (Ц.-Д. Хамаев); улаан сэсэг улаалзайн үнгэтэй сэсэг (красный цветок): Тиихэдэнь саһан дээрэ һалбарһан шэдитэ улаан сэсэг шэнгеэр түүдэгынь дүлэбхин, дуудаһаар үлэбэ (Д.-Д. Дугаров); улаан архи жэмэсэй архи, жэмэсээр хэгдэһэн архи, хара бэшэ архи (вино): Таниин хэршье арсабал, тэрээндэ улаан архи, Тогоошодо хатуу харые барюулбал даа (Д.-Д. Дугаров); улаан наран үдэшын гү, али үглөөнэй наран, һайхан наран (красное, багряное солнце): Саадахи гүбээнүүдэй оройдо түймэр табижархиһандал улайржа, түхэреэн улаан наран богонихон үдэрэйнгөө замые хороохоёо тэнгэриин сэнхир мандал өөдэ яаралгүйхэн абирна (Ц.-Д. Хамаев); улаан булгайр улабар үнгэтэй элдэгдэһэн, үһыень зулмааһан арһан, улаанаар будаһан арһан (красная юфть): Тайшаа хара хилэн малгайтай, сайбар торгон дэгэлтэй, хүлдөө улаан булгайр сабхитай (Ч. Цыдендамбаев); улаан буха улаан зүһэтэй буха (бык красной масти): Удаань тэрэ халзан улаан бухын яагаад Ара Тори ерэһэн тухай Тогоошодо хөөрэбэ (Д.-Д. Дугаров); улаан торгон улаалзайн үнгэтэй торгон бүд (красный шёлк): Улаан торго зангидажа хэһэн барбагар эрбээхэй галстугынь Угрюмовые эрэ тахяагай шэнжэтэй болгоно (Ч. Цыдендамбаев); улаан зэд улаан үнгэтэй зөөлэн түмэр (красная медь): Улаан зэд гүсэтэй сайшье дууһажа, Борхоног үбгэншье садаба (Ч. Цыдендамбаев); улаан хирпиисэ галдамал хирпиисэ (красный кирпич): Шэтэдэ буужа, вокзалһаа холо бэшэ Амарай үйлсэдэ, хоёр дабхар улаан хирпиисэ барилгатай гоё гэртэ хүрэжэ, саада үүдээрнь оробобди (Б.-Б. Намсарайн); улаан нурма гал нурма, хайлмаг (огненная лава); улаан хэлэтэ дуугарамгай, хурса хорон хэлэтэй, хорон үргэтэй (болтливый, языкастый); улаан хэлэтые урдаа оруулхагүй хэлэрхүү, хүниие урдаа оруулхагүй, үлүү гарама хэлэтэй (с хорошо подвешенным языком): Тоорын зон улаан хэлэтые урдаа оруулаагүй, ама хэлэндэ айхабтар бэрхэ юм һэн (Б. Ябжанов); улаан зүрхэн а) алаг зүрхэн (сердце, сердечко): Бүхэли һүниндөө хонидые туугаад, шамаяа һанан шэбшэн, хүндэ шулуу улаан зүрхэн дээрээ табюулһан мэтэ, ядаран зобон ерээлби даа (Г. Цыдынжапов); б) эрэлхэг, зоригтой зүрхэн, сэдьхэл (отважное сердце): Шинии шуһаар тэмсэжэ абарагдаһан хэрэгые, манай аша үрэнэр, нэрыш дурдан, улаан зүрхөөрөө хамгаалжа шадаха гэжэ би мэдэнэб (Г. Цыдынжапов); улаан нарһан аман зох. хүрин холтоһотой бэеэ хүсэһэн нарһан (красная лиственница): Бүдүүн улаан нарhанда / Уяжа саазалхаар болобош, / Бүхэ hурхан аргамжаар / Хүлижэ саазалхаар болобош! (Гэсэрһээ); улаан тамхин яряан. сэбэрлэгдэһэн тамхин, хатуу бэшэ тамхин (лёгкий табак); улаан таряан шэниисын таряан (пшеница на корню и в зерне); улаан талхан баруун бур. шэниисын талхан (пшеничная мука); улаан алтан 585 пробын мүнгэнтэй холимол алтан, холисотой алтан (золото 585 пробы); улаан шабар улаабтар үнгэтэй шабар (красная глина); улаан яабалха баруун бур. а) помидор (помидор); б) улаан үнгэтэй хартаабха (картофель красный); улаан гүрөөһэн зунай гүрөөһэн (летняя или красная косуля); улаан мүнгэн а) зэд мүнгэн (медные деньги, медяки); б) алтан (золото); улаан саарһан улаан үнгэтэй саарһан мүнгэн (бумажные деньги красного цвета): … Тэхэ Булатов абяагүй хармаанаа һуулижа, бамбагар ехэ саарһан мүнгэ гаргаад, тэрээн сооһоо гуша гушанай хоёр улаан саарһа абажа… (Х. Намсараев); улаан хоолой хүн болон амитанай эдихэ ууха юумээ залгидаг хоолой, хүнды эрхэтэн (пищевод): …улаан хоолой уужам болоо болёошье хадань… (Х. Намсараев); улаан гол а) толто, гол ехэ артери (главная артерия, аорта); б) шэлж. ами наһан, хүнэй амин гол (жизнь): Улаан голоо табижа, мэргэжэһэн ажалдаа хүдэлхэеэ иишэ ерээ һэм (Ц.-Д. Хамаев); в) бүхы бэе (всё тело): Досоонь гэнтэ мүльһэ хэжэрхиһэндэл хүйтэршоод, улаан голынь дааруулжа байһан юумэдэл, бэеынь дагжа һүргөөн шэшэрүүлжэ… (Д. Эрдынеев); улаан голдонь хүрэхэ а) дайраха, дайралта хэхэ (задевать за живое); б) зобоохо (мучить, терзать): Би Сэдэбэй иигээ гээшэ һаа, улаан голдонь хүрэхэ һэм! (С. Доржиев); улаан эшэргэнэ (эн) бэедэ улаан сэбэрюу гарадаг, амилхада хүндэ болодог үхибүүдтэ хүрэдэг үбшэн (корь); улаан залаата баруун бур. борбилоогой түрэлэй багахан дууша шубуудай нэгэ янза (чечётка); улаан хорхой бороогой ута нарин хорхой (дождевой червь); улаан бургааһан голой эрье, хээрэ тала, шиигтэй, элһэтэй газарта ургадаг модон, буурсаггүй үшѳѳһэн (красная верба, желтолозник): Басаган хүн гээшэ улаан бургааһан мэтэ уярхай, үхибүүн мэтэ үгөөр байха ёһотой гэжэ Тамжад абгай залуу ябахаһаа эхилжэ номногшо һэн (Ж. Тумунов); улаан толгой ург. 20-һоо 90 см хүрэтэр үндэртэй, олон эшэтэй, нарин богони набшатай, залаата ногоолиг ургамал (полевица Триниуса); улаан һархяаг улаан мөөгэ (сыроежка); улаан зудан хууш. литээр хабарай дунда һара (средний весенний месяц): Сагаалган үнгэрһөөр һара шахуу боложо, улаан зуданай гарахань мэнэ мэнэ болоо ха (Ц. Дамдинжапов); улаан үндэгэн Пасха, христиан шажантанай һайндэр (Пасха): Тиигээд нэгэтэ, улаан үндэгэнэй үедэ, айхабтар зузаан пирогуудые, шэрэтэй үндэгэ асаржа ерэһэн юм (Ч. Цыдендамбаев); 2) нюсэгэн, салдаган, юушьегүй, хооһон (голый); улаа нюсэгэн салдаган, хубсаһагүй (голый): Энэ үедэ гэрэй үүдээр үнөөхи улаа нюсэгэн хүүгэд сугларшанхай, бадаршан ламын нюур алдангүй хаража байбад (Д. Батожабай); улаан нюураараа өөрөө, бэеэрээ (лично, без посредников): Эгээ һайниинь гэхэдэ, инаг дуратай Сэмбэлтэйгээ улаан нюураараа уулзажа, сэдьхэлээ ханатараа хөөрэлдэхэ бшуу (М. Осодоев); улаан мяхан а) түүхэй мяхан (постное мясо); б) шэлж. нюсэгэн бэе (голое тело): Хэнэй улаан мяхаяа холгоожо, сагаан яһаяа элээжэ, эндэ асарһан уһан юм гэжэ ши хэн нэгэнһээ асуугаагүй һэн гүш? (Ч. Цыдендамбаев); улаан мяхаа харуулжа ябаха хахархай хубсаһатай ябаха (ходить в рваной одежде); улаан мяхаараа бүхы хүсөөрөө, аһан шадалаараа (изо всех сил): хүдэлмэридөө улаа мяхаараа орохо бүхыгөөрөө ажалдаа шунажа орохо, хэһэн ажалдаа оролдохо (уходить с головой в работу); улаан гараараа а) нюсэгэн гараараа, ямаршье зэр зэмсэг хэрэглэнгүй (голыми руками): Тэрэнэйнь гэмээр басагад хаташанхай хүрьһэ улаан гараараа маажажа һуубад (К. Цыденов); б) өөрын гараар, өөрын хүсөөр, ямар нэгэн оньһон, машинын туһагүйгөөр (собственными руками, вручную): Ф ермэнүүдэй ажалынь эгээл хүндэ хүшэр, һаалишад бүхы ажалаа улаан гараараа хэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); улаан хүлөөрөө ябаха а) хүл нюсэгөөр ябаха (ходить босиком); б) ябагаар ябаха (ходить пешком); улаан ябагаараа (гү, али жороогоороо) унаагаар бэшэ, хүлөөрөө (на своих двоих): Энэ жолоошомнай хододоо машинаар гүйлгэжэ һурашаһан аад лэ, мүнөө улаа ябагандаа ороһон юумэ, буртаг муухай, хүр саһатай газараар унан дуһан алхалба (Ц.-Ж. Жимбиев); өөрынгөө хоёр улаанаар хоёр хүлөөрөө, ябагаар (разг. на своих, на двоих): Хэрбээ һангай морёор улаадуулхаяа болижо, өөрынгөө хоёр улаанаар нютагаа бусаха болоо һаа, яаха хүн гээшэбиб? (Ч. Цыдендамбаев); улаан зайдаар ябаха мори зайдаар унаха (ехать верхом без седла, без потника); улаан нарай (нялха) нялха, түрэһөөр, һая гараһан (новорожденный): Танай хэлэһээр улаа нарай хүбүүе гаргажа хаяха болоо һаа, түрүүн өөрөө газар доро ороошомни дээрэ (Ц.-Д. Хамаев); Гэртээ нарайлһан энэ үхибүүн шахуу басагые тэрэ улаан нялха үхибүүтэйнь энэ зайһан зоной наадан болгожо… (Ч. Цыдендамбаев); улаан сурба жаа хүүгэд, балшар хүүгэд (малолетний ребёнок): – Намда тэжээлгэхэ гэжэ улаан сурба болоо гүт? (Ч. Цыдендамбаев); улаан мухар юушьегүй, хооһон (совсем ничего не имеющий); онгосодо улаан мухараар һуулгаха юушьегүйгөөр, хооһоор ябуулха (≈ пустить в свободное плавание); улаа нюдарга наншалдааша (драчун); 3) шанга, дошхон, тон, түлэг дунда (сильный, неукротимый, неистовый); улаан уур галзуу дошхон уур сухал, уур хилэн (яростный гнев); улаан энеэдэн ехэ энеэдэн, хүхэ энедэн (сплошной смех, гомерический хохот); улаан зун зунай түлэг, зун түлэг дундаа (самое лето, разгар лета): Улаан зун дунда уланхатаһан амитадтай дайралдалган һайтайл бэшэ даа (Ц.-Ж. Жимбиев); улаан хабараар хабарай түлэг (в разгар весны); 4) хубисхал, совет байгуулалтада хабаатай (относящийся к большевистской революции, к советскому строю): Эдэнэй дээгүүр тоо томшогүй олон улаан тугууд налбажа, хүн зон ехэл хүхюугээр дуу дуулалданад (Х. Намсараев); Улаан Арми (гү, али сэрэг) СССР гүрэнэй байхада нэрлэгдэдэг байһан армиин нэрэ (Красная армия, название армии бывшего СССР): Улаан Арми аяар тэрэ Польшо, Чехословакиин газар дээрэ хүрэжэ ошоод, хорото хархис дайсанаа бута нуга даражал байба (Б. Мунгонов); Ушар иимэһээ манай Улаан сэрэг алуурша дээрмэшэдые бута һамна сохижо байна бшуу (М. Осодоев); Ажалай Улаан Тугай орден социализмын үедэ бии байһан, эрхим ажалтаниие, мүн бүхэли завод, фабрикануудые болон бусад үйлэдбэринүүдые шагнадаг хүндэлэлэй орден (орден Трудового Красного Знамени): Һаамхай үнеэн бүриhѳѳ 163 кг hарын туршада hаажа амжаhан Иринчин Дугаровна Зарбуева Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаа бэлэй (Т. Самбялова); улаан сэрэгшэ (гү, али армеец) Улаан Армиин сэрэгшэ (красноармеец): Таби гаран улаан сэрэгшэд ород буряадаар оог шууяа табилдан, дүхэриг болон һуубад (С. Цырендоржиев); улаан ашаа (н) совет засагай эхин үедэ шэнэ ургаса гүрэндэ тушааха улаа (красный обоз); улаан булан ямар нэгэн үйлэдбэриин ажалтанай саг зуура амарха, шэнэ һонинтой танилсаха газар (красный уголок): Мүн саашань Аюушын алуулһан тухай нёдондо болоһон сүүд Раднын һанаанда орожо, улаан булангай байшан соо шүүлтэ боложо байһан үе сүм нюдэндэнь харагдахадал гэнэ (Ц. Дон); улаан самбар ямар нэгэ юумэндэ шалгаржа гараһан, һайн хүдэлһэн зоной нэрэнүүд ба гэрэл зурагуудтай хабтагай, хүндэлэлэй самбар, һайшаалай самбар (доска почёта); ○ мэнэгэр, хүрин, шара, ягаан гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. юум. н. 1) шуһан (кровь): … минии хутага эрин абаад, сээжэ руугаа хадхажархиба, тиихэдэнь, хототой шуһан сэсэрэн, улаа хаяжа, өөрөө хилаганаад, унашаба (Б.-Б. Намсарайн); улаа зураха хатуу шангаар хүниие зобоохо, шуһа гарган хэһээхэ, шуһа гаргаха (избивать до крови, пускать кровь): Тэдэнь арадай ами наһа һүйдхэн, урагша хойшогүй улаа зуража оробо (Х. Намсараев); улаа адхаха шуһа гараха, шуһаа адхаха (истекать кровью): … хүбүүнэйнгээ бушуу түргэн хүсэндэнь һэжэгдэжэ, богоһоёо мүргөөд, улаа адхан унашана (Х. Намсараев); улаанаар уруу һууха шуһаар шэшэхэ (страдать дизентерией); улаа нэлээ болошохо хуу шуһан болохо (быть в крови): Хурьганай хажуудань ошон гэһээ, арьяатанда таһар удар татуулһан хүн, тээ саана улаа нэлээ болошоһон нохой хэбтэбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); 2) улаан зүһэтэй морин, бүхы бэень сайбар аад, жэжэхэн улаан толбонуудтай (рыжий конь): Бутуулал һамбайтай боро улаанайм / Бугажал соёрхынь харахалта (Арадай дуунһаа); 3) ошон, сог (искра): Тэрэ һүниин шэб балай харанхыда Эрдэни гулваагай модон гэрнүүдэй үрхөөр ошоной улаа бутаралдан байхань харагдана (Х. Намсараев); улаа бутарха гал гаргаха, ошотохо (искрить): Дандарай шүлэгөө уншажа дүүргэмсээр галнай гэнтэ соробхилон, тас-няс гэжэ улаа бутарба (Д. Доржиева); 4) улаан үнгэтэй юумэн, будаг, шэрэ г.м. (что-л. красное): Улаанаар шэрдэгдэһэн нюур талыень угалзатуулан хүбөөлөөд, дундань наран хээ гаргаһан байна (Б. Санжин, Б. Дандарон); уралаа улаанаар будаха уралаа улаан помадаар будаха (красить губы красной помадой): Тиихэһээ гадна, бүхэли үдэртөө олбогор ехэ үһөөл носохо, уралаа улаанаар будаха ажалтай болошоһон хүн агша (Б. Мунгонов).