УДХА

1) бэшэг зохёол, хэлэн, үзэгдэл юумэнэй гол ойлгосо, гол һанаа, гол шухала зүйл (смысл, значение, содержание, суть, сущность): Өөрынгөө бэшэһые уншажа үзөөд, удхыень гүйсэд ойлгожо ядаһан хэбэртэй, удаан бодолгото болон һууна (Ц. Дон); удха узуур (гү, али унги) эхин, изагуур (начало): Харин тиигээд мүнөө боложо байһан юумын тухай удха узуурһаань үзүүртэнь хүрэтэр һайса мэдээгүй ябана гээшэб (Х. Намсараев); Тэрэ һайхан халуун ороной модоной зандан гэжэ нэрэтэй байһые, тиигээд эсэгынгээ Зандан гэжэ нэрэтэй болоһые, тэрэ нэрынь удха унгиие үни хада үбгэн абаһаа мэдэжэ абаһан аша хүбүүниинь һониноо дуулгаба (Ц.-Ж. Жимбиев); удха түгэлдэр (гү, али түгэс, ехэтэй, һайтай) бүрин гүйсэд, гол һанаа түгэс, баян мэдээсэлтэй, шухала мэдээсэлтэй, удхаар һайн (содержательный): Болод мүнөө дээдэ эрдэмтэй, ажал хүдэлмэридөө эдэбхитэй, зохёохы бэлигээ улам үргэдхэн, удха түгэлдэр уран шүлэг, найруулгануудые бэшэдэг болонхой (Б.-Б. Намсарайн); Үбгэн залуу хоёрой удха ехэтэй хөөрэлдөөн тэрээгээршье түгэсэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); удха дүүрэнээр баян мэдээсэлтэйгээр (содержательно); гүнзэгы удха элеэр харагдадаггүй, бүхы дээрээ шухала һанаа, сэдьхэлдэ оромо бодол (глубокий смысл): Залуу эхэнэр гансаарханаал тэрэ дуунай гүнзэгы удхыень ойлгоно (Ц.-Ж. Жимбиев); удха багатай удха муутай, гүйхэн удхатай (малосодержательный); 2) ямар нэгэн юумэнэй шухала шанар, ушар, дүүргэһэн үүргэ (значение, роль): Энэ байдалые хубилгахаяа һанаа һаа, партийна хүдэлмэриин хэлбэриие, удхые үндэһөөрнь хубилгажа, шэнэ сагтаа тааруулха шухала (Ц. Цырендоржиев); удха шанар а) ямар нэгэн юумэнэй шухала шанар, дүүргэһэн үүргэ (значение, роль): Бадма саашань МТС-эй удха шанар тухай хэдэхэн тобшо үгэнүүдые тобтой тодохоноор хэлэжэ эхилнэ (Ц. Дон); б) гол һанаа, гол ойлгосо (смысл, содержание): Тиихэдэ оршуулагшын шадабари мэргэжэлһээ зохёолой удха шанар ехээр дулдыдадаг юм ааб даа (Б.-М. Жигжитов); удха шанар ехэтэй шухала, тон хэрэгтэй, шухала үүргэ дүүргэһэн (имеющий значение, играющий роль): Зүгөөр юумэ гээшэ олон зүйлэй, олон янзын байдаг, ажалгүй бэлэн юумэ байдаг, ажал ехэтэй бэрхэ хэсүү юумэ байдаг, үрэгүй хооһон юумэ байдаг, үрэтэй, удха шанар ехэтэй юумэ байдаг (Х. Намсараев); 3) шаж. уг, уг узуур (род, происхождение): Удхалма удхамнай, / Унгилма түүхэмнай, / Донжын долоонhоо, / Түмэршэ хара ноён, / Түдэгэшэ хара хатан (С. Балдаев); Удхаяа алдаһан хүниие уһан дээрэшье таби, дүрэхэ, түүхэеэ алдаһан тэнэгые тэмээн дээрэшье таби, шоно нохой эдихэ (Оньһ. ү.); удха абаха угаа үргэлжэлүүлхэ (вести свой род от кого-л.); 4) үе залгамжалалга (преемственность); ○ ушар гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.