ТУЯА(Н)

(Н) юум. н. ямар нэгэн гэрэлтэжэ байһан юумэнһээ гараһан тодо зурагар ута гэрэл, гэрэлэй сасаралай нарин зурууд, элшэ, гэрэл (луч, лучи света; сияние): Фонариин һулахан туяан Долгормаада тудажа, нэгэ хэды дахан тогтобо (А. Ангархаев); туяа гэрэл (гү, али элшэ) гэрэлэй сасаралай нарин зурууд (лучи): Амитан бүхэниие аярхуулан, баясуулан шарагты; газар дээрээ туяа гэрэлээ таһалдуулангүй, ээлжээгээр мүндэлүүлжэ байгты! (Ц.-Д. Хамаев); Хайрангын саанаһаа наран бултайжа, саадахи үндэр хадануудай шобхогор орой дээрэ туяа элшэеэ гиигүүлжэ байгаа һэн (Ц.-Д. Хамаев); наранай туяа наранай гэрэлэй, жэшээнь, үүлэнэй забһараар гү, али сонхоор, тооноор гараһан зурууд гэрэл, наранай элшэ (солнечный луч): Нюур тушаань байһан ехэ сонхоор наранай туяа һулаханаар сохино (Ц. Дон); һарын туяа һарын гэрэл (лунный свет): Һарын туяан нэмжээ үргэлжэ сагаан талада тоо томшогүй ошо сасаһан шэнгеэр үзэгдэжэ байтараа, гэнтэ бүрэгэд гээд, тэдэ бүхы ошонууд унтарһан шэнги болошоно (Ж. Балданжабон); үүрэй (гү, али үглөөнэй) туяа үглөөнэй толон (утреннее зарево): Зүүн хойто зүгһөө огторгойн ногоорон сайража, үглөөнэй түрүүшын ягаан туяагай толорходо, эртэшэ шубууд шэнхинүүр дуугаа эхилбэ (Ч. Цыдендамбаев); галай (гү, али түүдэгэй) туяа галай толон (зарево костра): …галай туяа ягаа улаахан болгон гэрэлтүүлнэ (Ч. Цыдендамбаев); хойто зүгэй туяа хойто зүгтэ һүниндөө бии, үгы болодог элшэ гэрэл (северное сияние); туяа татаха ялагар юумэндэ тудаһан гэрэлэй толорхо, гэрэлтэхэ, яларха толорхо, толо татаха (сиять, светить): Уданшьегүй үүлэнэй саанаһаа түхэреэн «мүнгэн табаг» бултайжа, сэгээн туяа татан, газар дайда дээрэ һаруул болобо (Д.-Д. Дугаров); ультрафиолетовэ туяанууд нюдэндэ харагдашагүй гэрэлэй долгиной электромагнитна элшэнүүд (ультрафиолетовые лучи); 2) шэлж. толотолго, гэрэлтэлгэ, ошон (свет, сияние, напр. на лице, в глазах): Харин сэдьхэлэйнгээ эгээл нангин бодолнуудые хубаалдахаар сэсэ мэргэн зониие оложорхиһондол, бултыень галтайхан нюдөөр хаймадан, шарайһаа жабхаланта туяа сасаруулна (А. Ангархаев); баярай туяа баярай ошон, нюдэнэй ялалзаан (лучики радости): Тэрэнэй нюур шарай гэрэлтэн сэлмэжэ, нюдэндэнь баярай туяа толорно (Ч. Цыдендамбаев); ○ гэрэл, элшэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.