ТУУЛГА(Н) I

Н) 1. юум. н. 1) дабтахада бэлэн, зөөлэн, хүндэ шанартай, хүхэ-боро үнгэтэй түмэрлиг бодос (свинец): Тойроод арба гаран километр болохоор энэ халбагар нуур, томо шанага соо юулэжэ зарсааһан хайламал туулган мэтэ, огто хүдэлнэгүй (Ж. Тумунов); туулга гүйлгэхэ хори туулга түрхихэ (покрывать свинцом); туулга зайлаха тусхай аргаар ямар нэгэн юумэ жэбэрхэгүйн тула туулгаар хушаха (лудить): Туулга зайлаһан амһартын зосоохинь мүнгэлиг сагаан үнгэтэй болодог; (зайлаһан) туулган түрхигдэдэг, зайлагдадаг бодос (полуда); хонин (гү, али сагаан) туулган мүнгэлиг сайбар үнгэтэй, дабтахада зөөлэн туулганай нэгэ янзань (олово): Сагаан туулга ехэнхидээ гагнуурида хэрэглэдэг юм; үхэр (гү, али хара) туулган хүхэ-боро үнгэтэй, хүндэ шанартай, дабтахада зөөлэн туулганай нэгэ янзань (свинец): Юуб гэхэдэ, халуун шулуу долёоһон хүнүүдэйнь аягануудай оёорто хара туулган һуулгаатай ушарһаа заабол өөдөө харан унадаг байгаа юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); 2) шэлж. буугай һомон, буугай тобшо (ружейная пуля): – Даха далабшаһаа, хүнэһэ хүшэһөө, тогоо торхоһоо, дари туулганһаа эхилээд, юрэдөө, ганзагалха юумэнь барагдаха бэшэ (Б. Мунгонов); ◊ халуун туулгаар угтаха (гү, али хүндэлхэ) урдаһаань буудаха (вести встречный обстрел): Солдадуудайнгаа арбагашалдан унажа байһаар тухайлжа, мүнөө дээрмэшэдынь халуун туулгаар угтаба гэжэ ойлгоһоор хэбтээдхибэ (Б. Шойдоков); Бидэнэрэй һубарингүй, бүри хамтараад ябаа һаа, маанадые халуун туулгаар хүндэлхэл һэн (В. Гармаев); туулганай хүнэһэ хоол буугаар буудуулжа алуулһан хүн (убитый во время обстрела): – Үгышье һаа, ямар нэгэн тулалдаанай үедэ туулганай хүнэһэ хоол болоһон байба гү? (Б. Мунгонов); ○ һомон гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) туулга хэрэглэһэн (свинцовый): Мүнөө шара талын дундуур үбһэнэй бухалнууд эмээлэй дэбһэнэй туулган тоборюулга шэнги зай забһаргүй жэрылдэжэ харагдана (Х. Намсараев); туулган тобшо туулгаар шудхаһан буугай һомон (свинцовая ружейная пуля): Тиимэ дээрэһээ энэ оршон тойрон ябаһан хүнүүд буугай гансахан туулган тобшоһоо үнэ сэнгээр һураггүй доошо байдаг һэн (Х. Намсараев); хара туулган хүхэ-боро үнгэтэй, хүндэ шанартай, дабтахада зөөлэн туулгаар хэһэн (свинцовый): Хара туулган һомон Дамбын хайрата амиие дары таһалдуулжархиба (Ц. Дон); 2) үнгөөрөө гү, али шэгнүүрээрээ туулганда адли, туулган шэнги, мэтэ (подобный свинцу, свинцовый): Хаб хара газар, хаб хара тэнгэри, хаб хара шарайтай абань үбдэг соорхой хүбүүнэй бодолдо туулган хүндэ һанал түрүүлэгшэ һэн (Ж. Тумунов); туулган боро харабтар боро, барагар хара (свинцовый): Тиин һуутарынь үдэшын боро хараан һэмээхэн маряан ерэжэ, нуурай нюрган туулган боро үнгөөр шэрдэгдэбэ (Б. Мунгонов); туулган хара үүлэн хаб-хара, бараан боро үүлэн (свинцовые тучи): Урда хойноһоомнай туулган хара үүлэд зосоогуураа сахилгаанай гал ялалзуулан, залинта буудал харбана хаш (Ц.-Ж. Жимбиев); туулган хүхэ хүхэбтэр боро (свинцово-синий): Үдэшын улаан наранда зэд мэтэ боложо харагдаһан элһэн дайда аргаахан бүрыһөөр, туулган хүхэ болошоно (Д. Батожабай); ◊ туулган бороо (гү, али аадар) олоор бууһан һомонууд, аадар шэнги ниидэһэн һомонууд (свинцовый дождь): Наhаараа таанадhаа дүүмэршье hаа, дариин утаа, туулган бороо, тэнсэшэгүй тэмсэл үзөөб (Г.-Д. Дамбаев); Манайхинай сэрэгшэд hандарhан гэрнүүд сооhоо, гэрэй углуу бүхэнhөө гаража, туулган аадар, минын тэhэрээн соогуур буудаhаар урагшаа гүйлдэбэд (Г.-Д. Дамбаев); туулган нюдэн хүйтэн, уригүй хараса (холодный, ледяной взгляд): Буда одоол толгойгоо үргэжэ, Ганжуурай урдаһаа туулган нюдөөр сэхэ хараба (Ц. Шагжин).