ТООЛОХО

үйлэ ү. 1) ямар нэгэн юумые хэды шэнээн болохые мэдэжэ абаха, бүридхэхэ (считать, определять сумму, количество чего-л.): Тэндэ һургуули гарааб, тэндэ тооложо һурааб, хоёр наранай хоорондо табаг орооһо тооложо һурааб (З. Гомбожабай); тоолохо томирхо дахин-дахин тоолохо, тоолоод һалахагүй, бүридхэхэ (считать, сосчитывать): Энэ мэтээр Сайнсаг ноёной үүдэ уруу үдэр бүхэндэ орожо байдаг үргэл буянай алта мүнгэ, адууһа малые тоолохо томирхо гээ һаа, тоо байньшье абтахаар бэшэ болоо һэн (Х. Намсараев); тооложо барашагүй тоолошогүй олон, дууһан тоолошогүй (не счесть): Тэрээнһээ хойшо хэды мянган үдэрнүүд, һүнинүүд үнгэрөө юм, тооложо барашагүй (З. Гомбожабай); нэмэжэ тоолохо ямар нэгэн үлүү хуби тоололсохо (начислять, напр. проценты); толгой тоолон хүн бүхэниие, нэгэ-нэгээр (по-одному, поголовно, считая каждого): Сомон зүблэлэй түрүүлэгшэ ехэ илалта туйлаһан түхэл маягтайгаар бүгэдэ зониие толгой тоолон хараха зуураа ехэл бардаастайгаар һурана (Ц.-Ж. Жимбиев); 2) тоо дараагаарнь хэлэхэ, дуудаха (называть числа в последовательном порядке): Ород хэлэндэ һураха шуналтай Доржо үдэр бүри шэнэ-шэнэ үгэнүүдые ойлгоно. Арба хүрэтэр тоо тоолодог болоно (Ч. Цыдендамбаев); 3) дурдаха, дууһыень хэлэхэ (перечислять, упомянуть все): Тиигээд анхан өөрөө нюдаргашуудай барлаг ябаһанаа, Дэлэг старшинада сохюулһанаа, колхоздо ороһоноо, ударник болоһоноо дууһан тоолоно (Ц. Дон); тоолохо томшохо олон табые тоолохо, хэлээд һалахагүй (говорить много и нудно): Мүнөө болошоһон хойно ши бидэ хоёр бөөһэ булуудхаяа тоолоод томшоод яахамнайб. Ямаршье үрэ гараха бэшэ (Б. Мунгонов); олон табые тоолохо баһамж. хэлээд һалахагүй, дээрэ дээрэһээнь хэлэжэл байха (перечислять излишне много): – Тиихэдэмни олон табые тооложо, уур сухалһаа бэшэ юумэ үгэхэгүй болоходонь, зорёон һөөргөөшье харангүй гаража, хүрэжэ ерээб даа (Х. Намсараев); дутуу дундануудыень тоолохо дутагдалнуудые нэгэ нэгээр хэлэхэ, дурдаха (перечислять недостатки): – Бадма Базарович, эгээл энээнһээнь эхилжэ, дутуу дундануудыень тоолохо байһан байгаат (Б. Мунгонов); 4) тоохо, һанаха, хараада абаха (считать кем-л., чем-л., причислять к чему-л., принимать за кого-л., что-л.): Гансал Балма хээтэйнь мүнөө болотор Норжимоёо хамагһаа сэсэн, хамагһаа сэбэр гэжэ тоолодог зандаа (А. Жамбалдоржиев); Бидэнэршни үтэлөөдүй аад, өөһэдыгөө үтэлһэн дээрэ тоолодог хүнүүд бэшэ байхабди (Б. Санжин, Б. Дандарон); хүн гэжэ тоолохогүй хүндэлхэгүй, баһаха, дээрэһээ доошо хараха (за человека не считать): Бидэнэрые хуули засаг хамгаалхагүйһөө гадна бидэниие хүн гэжэ тоолоногүй (Д. Батожабай); бэеэ дээгүүр тоолохо бэеэ ехэдэ абаха, бодохо һүрхэйб гэжэ һанаха, бэеэ дээгүүр абхуулха (считать, оценивать): Магад, түрүүлэгшын һанаа амар, ёһорхуу, бэеэ дээгүүр тоолодог ябадал дээрэһээ гараһан шалтагаан байжа болоо (Ж. Балданжабон); һайнда тоолохо һайшааха, зүбшөөхэ, зүб гэжэ һанаха (одобрять): Дайсаниие гэнтэ гэнэдхээн добтолхо гэһэн бригадын комиссар Баторовай дурадхалые Дугарай дэмжэхэдэ, Третьяк баһал тэрээниие һайнда тооложо байһанаа мэдүүлээ һэн (Б. Шойдоков); бурууда тоолохо буруушааха, зүб бэшэ гэжэ һанаха (порицать, осуждать): – Доржо Банзарович, хэрбээ минии харюуда сэдьхэлээ ханахагүй һаа, намайе бурууда тоолохо һаа – хүлисэгты! (Ч. Цыдендамбаев).