ТООҺО(Н)

(Н) юум. н. 1. 1) тоодхо, тоорог, уйгааг шорой (пыль, пылинка): Харгын тооһон аргаахан өөдөө хөөрэн, агаарта манатаад байшаһандал, бөөгнэрэн харагдаха юм (Д. Батожабай); тооһон тоодхо тоорог, уйгааг шорой (пыль): Түрүүшын хэдэн үдэр Намжал һургуули уруугаа харгылжа, лаборантка басаганаар тоо бодолго ба физикын кабинедэй һуралсалай хэрэгсэлүүд болон приборнуудай тооһо тоодхо сэбэрлэлсэбэ, эмхи гуримынь ололсобо (К. Цыденов); тооһо шорой (гү, али тортог) тоорог тооһон, муухай (пыль, грязь): Мориниинь турьян байжа нюрганайнгаа тооһо шорой унагаан һэжэрбэ (Ч. Цыдендамбаев); тооһо бурьюулха (гү, али урьюулха, татуулха, бужагануулха) тоорог гаргаха, уйгааг шорой бодхоохо, дэгдээхэ (поднимать пыль): Уданшьегүй машинань ойдо дүтэлхэдөө, ялхитайхан хүдөөгэй харгыда орожо, тооһо бурьюулан годироод, зохидхон ойн талмай дээрэ ерэжэ тогтошобо (Д. Сультимов); Ташар соогуур тооһо урьюулан, тогтонгүй гүйлгэжэ гараад, тосхоной зүүн захашагаар байдаг больницын газаа ерэжэ зогсобо (Б. Мунгонов); Шагдар таряанай захаархи харгы руу тэргэтэй морёороо тооһо татуулан шогшуулһаар малшадай зуһаланда ойртобо (Д.-Д. Дугаров); …хазааргүй морёороо тооһо бужагануулан, гүйлгэжэ арилшана (Х. Намсараев); тооһон болохо шорой тоодхо халдаха, тоорог һууха (запылиться): Хүбүүн боро малгайтай, эндэ тэндээ мазут халдаһан комбинезонтой, харгын тооһон болоһон сабхитай (Ц.-Ж. Жимбиев); тооһо гүбихэ ямар нэгэн юумээр тооһо сохижо унагааха (выбивать пыль): Нэгэ буланда ошожо, тооһоёо гүбеэд, аманайнгаа хатаае гаргахаяа һэрюу оруулдаг уһа уужа байнам (Ц.-Д. Хамаев); хумхиин тооһон тоорог, нюдэндэ харагдахагүй шахуу жэжэ тооһон (пылинка): Ямар нэгэ золигой кнопко даражархибал, газар дэлхэймнай тэһэршэхэ, хамаг юумэн хумхиин тооһон болошохо жэшээтэй ха юм даа (С. Цырендоржиев); ◊ дэгэлэйнь тооһо гүбихэ сохихо, сохёод табиха, наншалдаа үүдхэхэ (избивать): …дан үнгэрөөд орхёо һаань, харанхыда дахуулжа абаашаад, һайсахан дэгэлэйнь тооһые гүбижэрхёод табихада, юу оложо абаха һэм… (Х. Намсараев); 2) тооһондо адли бутархай жэжэ бодос (мелкая частица чего-л.): Саһаша эрье арайл хүрэбэгүй ха, уһан тооһон ханатан бодожо, Айдай дээгүүр горитойхоноор сэсэрбэ (С. Доржиев); саһан тооһон жэжэ саһаханууд (снежная пыль): Саһан тооһон соогуур ангуушад тайгын гүн худар зүдхэжэл ябана (Д.-Д. Дугаров); хүлһэн тооһон хүлһэнэй монсогорнууд (капельки пота); 3) шэлж., баруун бур. һайзгай, һүрхэйтэлгэ (кичливость, спесь); ○ тортог, хирэ, шорой, эһэн гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. тооһон шэнги, тооһорһон (пыльный); тооһон хүйтэн тооһорһон хүйтэн, манатаһан хүйтэн, ехэ хүйтэн (морозный туман).